بیست و سه / 23، گردان شکاری، یکی از گردان‌های شکاری پایگاه دوم شکاری تبریز (پایگاه شهید سرلشکر جواد فکوری) در جنگ تحمیلی عراق ضد ایران.

با توجه به تحوّلات نظامی همسایه‌های ایران در تیر 1352 و موقعیت راهبردی و تأثیرگذار پایگاه دوم شکاری تبریز در غرب کشورِ ایران؛ ضرورت زمانی و مکانی ایجاب می‏کرد که منطقه غرب و شمال­غرب کشور از نظر نظامی بیشتر مورد توجه قرار گیرد. با این دیدگاه، تعدادی هواپیمای شکاری بمب‌افکن اف5، به نیروی هوایی واگذار و در پایگاه دوم شکاری مستقر شدند (نمکی عراقی، ج 3، ص 52). پس از استقرار هواپیماهای جنگنده‏ اف4 در پایگاه ششم شکاری بوشهر، از 1 خرداد 1356 و با انتقال خلبانان و تجهیزات گردان 62 شکاری پایگاه ششم شکاری بوشهر به پایگاه تبریز، گردان‌ 23 شکاری تشکیل شد. گردان 23 شکاری تا 1360ش مأموریت‌های واگذاری را تحت هدایت پست فرماندهی پایگاه دوم شکاری انجام و از 1360ش منحل و هواپیماهای جنگنده و خلبانان آن در دو گردان شکاری 21 و 22 سازمان‌دهی گردیدند. شماره گردان 23 شکاری شامل عدد 2 مربوط به پایگاه دوم شکاری و عدد 3 مربوط به سومین گردان شکاری پایگاه است (همو؛ تاریخچۀ پایگاه ...، ص 4).

ساختار و سازمان و مأموریت گردان 23 شکاری: گردان 23 شکاری بمب‌افکن از هواپیمای اف5 ئی (شکاری بمب‌افکن سبک تک کابین) و اف5 اف (شکاری بمب‌افکن سبک دو کابین) تشکیل شده بود که استعداد هر گردان در پایگاه معمولاً بین 8، 12، 16 و 25 فروند هواپیما، متناسب با نوع پرنده است (نمکی عراقی، ج 2، ص 15).

گردان 23 شکاری بمب‌افکن، به هواپیمای اف 5 ئی مجهز بود و مأموریت پشتیبانی هوایی را با گروه‌های دو فروندی اف 5 به اجرا می‌گذاشت. این هواپیما به‌واسطه داشتن جثه کوچک دارای قابلیت مانور خوب در عملیات ارتفاع پست است و یک هواپیمای جنگنده شکاری تهاجمی است (هواپیما شناسی، ص 41 ، 44).

هواپیمای اف 5 ئی دارای طول 45/14 متر؛ فاصله دو سر بال 13/8 متر؛ ارتفاع 07/4 متر؛ حداکثر سرعت پرواز 64/1 ماخ؛ سقف پرواز ۵۱۸۰۰ پا؛ برد پروازی ۲۸۶۳ کیلومتر؛ شکل ظاهری هواپیما نوک‌تیز با کابین حبابی، پایین بال بدون شیب با ورودی هوای مربعی شکل؛ دم به شکل تی وارونه و انتهای مخروط ناقص با دو موتور توربو جت پس‌سوز است (همان، ص 43). تسلیحات قابل‌حمل توسط این هواپیما شامل دو قبضه جنگ‌افزار ۲۰ میلی‌متری تک لول؛ موشک هوا به هوا سایدویندر 9AIM؛ موشک هوا به سطح ماوریک 65 AGM؛ بمب‌های معمولی، ناپالم خوشه‌ای ضد باند؛ راکت 75/2 اینچی و ۵ اینچی است. هواپیمای اف ۵ در کل توانایی حمل ۳۱۷۵ کیلوگرم مهمات را با توجه به نوع مأموریت محوله دارد. تجهیزات الکترونیکی هواپیما شامل: سیستم راداری ناوبری، هدف‌یاب و اعلام‌خطر؛ سیستم IFF (سیستم تشخیص هواپیمای دوست از دشمن)؛ سیستم  EOM(اقدامات ضدالکترونیکی)؛ دوربین‌های عکس‌برداری و فیلم‌برداری است (همان، ص ٤٤).

فرماندهی گردان 23 شکاری از بدو تأسیس تا پیروزی انقلاب اسلامی و همچنین در دوران جنگ عراق علیه ایران را به ترتیب خلبان ابراهیم رسول‌زاده (از 1 خرداد 1356 تا 1 اسفند )1357؛ خلبان نصرت دهخوارقانی (از 2 اسفند 1357 تا 1 مرداد 1358) و خلبان غلامحسین افشین آذر (1326ش-1359ش) (از 15 مرداد 1359 تا 1 مهر 1359) به عهده داشتند (اسناد و مدارک ... ).

 گردان 23 شکاری قبل از شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران: پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و با آغاز ناآرامی‌های داخلی و غائله گروهک‌های ضدانقلاب مسلح، به‌ویژه در مناطق غرب و شمال­غرب کشور، اکثر مناطق کردستان و قسمت‌هایی از استان‌های آذربایجان­ غربی و شرقی توسط ضدانقلاب و گروه‌های مسلح به صحنه آشوب و درگیری با نیروهای ارتش و حمله به پادگان‌های آن تبدیل شد. بر همین اساس لشکر 64 پیاده ارومیه و لشکر 28 پیاده سنندج پس از انقلاب به‌منظور برقراري امنیت و توسعه پدافند داخلی و آزادسازی شهرها و بازگشایی و تأمین محورها، پاک‌سازی مناطق بین محورها، عملیات‌های نامنظم در استان کردستان و آذربایجان ­غربی و همچنین اجراي عملیات منظم و متعارف در خطوط مرزي مشترك و یا داخل خاك عراق به‌منظور قطع ارتباط ضدانقلاب، را به اجرا درآورد (آراسته، بختیاری، ص 61، 63). در همین راستا گردان‌های شکاری پایگاه دوم شکاری از جمله گردان 23 شکاری به‌منظور پشتیبانی نزدیک هوایی از یگان‌های عملیاتی زمینی در عملیات‌های پاک‌سازی شهرها و خطوط مواصلاتی بین شهرهای دو استان آذربایجان­ غربی و کردستان و همچنین پایش و شناسایی مناطق خصوصاً مرزهای این دو استان و نیز مقابله با هواپیماهای متجاوز عراق در1358 برابر جدول زیر به مأموریت پشتیبانی هوایی اعزام شدند (زینلی، ص 338).

همچنین گردان 23 و سایر گردان‌های شکاری پایگاه از فروردین تا شهریور 1359 برابر جدول زیر مأموریت‌هایی را مطابق دستورالعمل پروازی (فرگ) به تفکیک ماه به اجرا در آورد (همو، ص340).

گردان 23 شکاری در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران: نیروی هوایی ارتش عراق با استعداد 192 سورتی پروازی با یک طرح‏ریزی دقیق و حساب‌شده، از ساعت 13:35 تا 14:00 روز 31 شهریور 1359 حمله سراسری خود را با بمباران اغلب پایگاه‌های نیروی هوایی، ایستگاه‏های رادار نهاجا (نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران)، برخی فرودگاه‏ها و تأسیسات اقتصادی ایران آغاز کرد. در این حمله هوایی، پایگاه‌های هوایی دوم شکاری تبریز، سوم شکاری همدان، چهارم شکاری دزفول، پنجم شکاری امیدیه و ششم شکاری بوشهر نیز هرکدام توسط شش فروند از انواع هواپیماهای جنگنده-بمب‏افکن سوخوی-20 و سوخوی-22 عراقی هدف بمباران قرار گرفتند که خسارات وارده به این پایگاه‏ها اغلب سطحی و در حد آسیب‏رسانی به باندهای پروازی و راه‏های خیزش هواپیماها بود؛ که بلافاصله ترمیم شدند (نمکی عراقی، ج 2، ص 292).

در این شرایط گردان‌های شکاری پایگاه دوم شکاری از جمله گردان 23 شکاری، در صبحگاه اولین روز از مهر 1359، با تعداد 40 فروند جنگنده- بمب‏افکن «اف- 5 ئی و اف» موسوم به «تايگر-2» به لیدری سرگرد یدالله جوادپور در قالب دسته پروازی «علی» با حمل بیش از 80 هزار پوند مهمات (انواع بمب‏های «ام‏کا-82» و خوشه‏ای)، همراه با فشنگ‏های 20 میلی‌متری جنگی، پايگاه هوايي موصل در استان نينوا را در موج اوّل حمله درهم کوبیدند (همو، ج 3، ص 69، 78).

خلبانانی که از گردان‌های شکاری تبریز در این حمله بزرگ حضور داشتند، به شرح دسته‏های پروازی به عبارت بودند از: دسته اول پروازی: شماره 1) سروان یدالله ­جوادپور، شماره 2) سروان رضا زمانی­پور شماره 3) سروان خسرو عباسیان و شماره 4) سروان کریم قوامی. دسته دوم: شماره 1) سروان محمد دانشپور، شماره 2) سروان محمد طیبی، شماره 3) ستوان‏یکم ابراهیم قربانی و شماره 4) ستوان‌یکم غلامعلی شیرازی. دسته سوم: شماره 1) سروان اسدالله بربری، شماره 2) سروان عطاالله محبی، شماره 3) ستوان عباس حجازی و شماره 4) ستوانیکم فاضل بهمنی صومعه. دسته چهارم: شماره 1) ستوان‏یکم ابوالحسن ابوالحسنی درون­کلا، شماره 2) ستوانیکم حسن حسین­زاده، شماره 3) سروان علی نجفی مهیاری و شماره 4) سروان حبیب بقایی. دسته پنجم: شماره 1) سروان اسدالله اکبری فراهانی، شماره 2) ستوانیکم امیر زنجانی، شماره 3) سروان جمشید اوشال و شماره 4) ستوانیکم صمدعلی بالازاده. دسته ششم: شماره 1) سروان کاظم ظریف خادم، شماره 2) ستوانیکم سید محمد حجتی، شماره 3) سروان نصرالله عرفانی و شماره 4) ستوانیکم فرشید اسکندری.

دسته هفتم: شماره 1) سروان غلامحسین افشین آذر، فرمانده گردان 23 شکاری، شماره 2) ستوان‏یکم محمد سیفی، شماره 3) ستوان‏یکم ابراهیم توکلی و شماره 4) ستوان‏یکم حمید فضیلت. دسته هشتم: شماره 1) سرگرد هوشنگ آغاسی بیک، شماره 2) ستوان‏یکم شفیع حسین­پور، شماره 3) سروان سید اسماعیل موسوی و شماره 4) ستوان‏یکم صدر سعیدی. دسته نهم: شماره 1) سروان سید علی اقبالی دوگاهه، شماره 2) ستوان‏یکم فرزاد آریانپور، شماره 3) سروان ایرج فاضلی و شماره 4) سروان پرویز ذبیحی اترکله. دسته دهم: شماره 1) سرگرد بهروز سلیمانی، شماره 2) ستوان‏یکم حسین حاتمی گزنی/ ستوانیکم عباس رمضانی(«اف-5 اف» دوکابینه). دسته یازدهم: شماره 1) ستوان‏یکم احمد قهرود/ ستوان‏یکم مهدی سالمی هماهنگ‏کننده و کمک افسر کاروان و از خلبانان ماهر گردان 23 شکاری («اف-5 اف» دوکابینه) و شماره 2) ستوان‏یکم مرادعلی جهانشالو.

در موج اوّل حمله هوایی گردان‌های شکاری پایگاه دوم، سه تن از خلبانان پایگاه تبریز شامل غلامحسین افشین آذر، سید محمد حجتی و مرادعلی جهانشالو به آشیانه‏ خود بازنگشتند و هواپیمای آن‌ها مورد اصابت موشک‌های ضد هوایی عراق قرار گرفته و به شهادت رسیدند (همو).

در ادامه فعالیت پایگاه دوم و در موج دوم حملات هوایی، پايگاه هوايي کرکوک در استان کرکوک از بخش شمال عراق با سه دسته چهار فروندی موسوم به «ابوذر» توسط جنگنده‌های گردان 23 شکاری و سایر گردان‌های شکاری پایگاه با حمل 24000 پوند مهمات و فشنگ جنگی، هدف‏گیری و درهم کوبيده شد (همو).

 گردان 23 شکاری علاوه بر اجرای مأموریت‌های فوق، مأموریت پوشش و گشت رزمی هوایی به منظور پدافند از پایگاه به هنگام تک (در کنار مأموریت‌های بمباران)، هواپیماهای گشت رزمی هوایی در پایگاه دوم با کمک سامانه‏های ضد هوایی راپیِر و توپ‏های اُورلیکن، تعداد قابل‏توجهی از هواپیماهای دشمن را سرنگون کردند. در این میان، شش فروند شکاری دشمن نیز توسط گردان‌های شکاری «اف- 5» و پدافند هوایی پایگاه دوم شکاری، منهدم شدند (همو).

عملیات پایگاه دوم شکاری تبریز معطوف به پایگاه‏های موصل و کرکوک عراق بود. نتیجه فعالیت پایگاه دوم در پایان 1 مهر 1359 و در ساعت 24:00؛ تعداد 101 پرانه پرواز (با 52 پرانه مأموریت برون‌مرزی) بر روی اهداف تعیین‌شده بود. با اقدامات گردان­های پایگاه دوم شکاری، دو پایگاه موصل و کرکوک عراق و به‌ویژه موصل به‌طور کامل غیرعملیاتی شدند. در ضمن گردان‌های شکاری از جمله گردان 23 شکاری پایگاه هوایی تبریز در این روز 45 پرانه پرواز گشت رزمی هوایی و تند خیز (اسکرامبل) و چهار پرانه پرواز آزمایشی نیز به انجام رسانید. در این مأموریت‌های هوایی مقدار یک‌صد و شانزده هزار پوند مهمات معادل 58 تن بر روی این دو پایگاه مهم ریخته شد و حدود سی هزار گلوله 20 میلی‌متری از مسلسل هواپیماهای خودی علیه دشمن حمل یا شلیک گردید. در اثر عملیات گردان‌های شکاری پایگاه تبریز در ساعات پايانی روز و شامگاه اوّل مهر، دو پايگاه موصل و کرکوک از عملیات پروازي بازماندند و به‌ویژه از پایگاه هوایی موصل تا مدت‌ها، پروازي صورت نگرفت (همو).

تمرکز اهداف گردان‌های شکاری از جمله گردان 23 شکاری پایگاه تبریز در موج اوّل حمله، تنها متوجه پایگاه هوایی موصل شد و پایگاه کرکوک از بمباران مصون ماند؛ بنابراین پس از بازگشت هواپیماهای خودی از عملیات 140 فروندی تا نیمروز اوّل مهر 1359 حملات سنگینی متوجه پایگاه کرکوک شد. در موج دوم حمله زمانی که «گروه پروازی ابوذر» با استعداد دوازده فروند «اف-5 ئی» عازم انهدام اهدافی در خاک عراق بودند، دسته‌ای از جنگنده‌های عراقی (متعلق به پایگاه کرکوک) به قصد اقدام تلافی‌جویانه بر فراز تبریز ظاهر شدند، امّا به دنبال حملات موفقیت‌آمیز پایگاه دوم شکاری به منطقه کرکوک و پایگاه مستقر در آن، به‌طور موقت اجرای عملیات پروازیِ دشمن از کرکوک متوقف شد (همو). در ادامه جنگ و با به خطر افتادن پایگاه چهارم شکاری وحدتی در دزفول به دلیل پیشروی ارتش عراق در منطقه شمال استان خوزستان، در هفته اول مهر 1359، تعدادی از جنگنده‌های اف- 5 گردان‌های پایگاه دوم به دزفول اعزام شدند تا با افزایش توان هوایی بتوانند جلوی پیشروی دشمن را بگیرند. گردان 23 شکاری و سایر گردان‌های شکاری پایگاه هوایی دوم شکاری در پایان 1359 بیش از 807 سورتی پرواز عملیات برون‌مرزی و 1415 سورتی پرواز مأموریت گشت هوایی به اجرا در آورد (تاریخچۀ ...، ص 16).

عملیات هوایی الولید (اچ-3): بمباران‌هاي پياپي هدف‌هاي مهم و امكانات و تأسيسات زيربنايي عراق توسط نیروی هوایی ایران، ارتش عراق را واداشت تا بخش قابل‌توجهی از انواع بمب‌افكن‌هاي سنگين مانند؛ توپولف-22 و 16، ميگ‌هاي-23 و 25، نمونه‌هايي از ديگر هواپيماها و دستگاه‌هاي ارزشمند رادار و غيره را از دسترس نيروي هوايي قدرتمند ايران خارج و به مجموعه پايگاه‌هاي سه‌گانه‌ي الوليـد كه نسبت به ايران در دورترين نقطه قرار داشت، گسترش دهد. اين سه پايگاه در غرب عراق و نزديكي مرز اردن قرار داشتند و با محاسبات معمول هرگز بمب‌افكن‌هاي ايران قادر به دستيابي به آن‌ها نبودند، به همین علت عملیات انهدام این هواپیماها در 15 فروردین 1360 به اجرا در آمد (تحلیل عملیات اچ-3، ص 5).

گردان‌های پايگاه دوم شكاري از جمله گردان 23 شکاری در عملیات هوایی الولید (اچ 3)، شش فروند اف-5 را همراه با خلبانان مربوطه به پايگاه سوم همدان گسترش داده و مسئوليت پوشش هوايي منطقه‌ي غرب را با كمك فانتوم‌ها بر عهده ‌گرفت. از اين تعداد، دو فروند در تمام طول مأموريت در پرواز بودند (همان، ص 10، 11).

مسئوليت ديگر گردان‌های شکاری پايگاه دوم شکاری تبريز از جمله گردان 23 آماده‌سازي سه فروند هواپیمای اف-5 با بمب براي حمله به پالايشگاه كركوك، تقريباً هم‌زمان با حمله‌ي فانتوم‌ها به پايگاه‌هاي سه‌گانه‌ي اچ-3 بود؛ تا توجه دشمن را به اين حمله معطوف کرده و هواپیماهای فانتوم‌ها فرصت ترک محل مأموریت را با امنيت بيشتري داشته باشند. همچنین دو جنگنده شکاری گردان بايستي پس از بمباران پالايشگاه، در عملياتي ايذايي با ارتفاع قابل‌مشاهده براي رادارهاي دشمن به سمت مرز عراق اعزام می‌شدند تا هواپیماهای شكاري‌ نيروي هوايي عراق درگير آن‌ها شده و سه فروند حمله‌کننده به پالایشگاه کرکوک نيز با امنیت بیشتری منطقه را ترك كنند (همو). در اثر این عملیات، 4۸ فروند از پیشرفته‌ترین هواپیماهای دشمن و آشیانه‌های آن‌ها منهدم شد (مراد پیری و شربتی، ص 97).

در  طول جنگ ایران و عراق تعداد 22 نفر از خلبانان گردان 21 و 22 و 23 شکاری به شهادت رسیدند، همچنین این گردان‌ها 10 خلبان آزاده و 120 جانباز دارند (تاریخچۀ ...، ص 18). از شــهداي شاخص خلبان گردان می‌توان به غلامحسین افشین آذر فرمانده گردان 23 شکاری اشاره کرد (همان). وی متولد 1326ش در تهران بود که در عملیات کمان 99 روز 1 مهر 1359 در حمله به پایگاه هوایی موصل عراق به شهادت رسید (پایگاه اطلاع‌رسانی ... ).

گردان 23 شکاری در پایگاه دوم شکاری تبریز که در منطقه شمال­غرب کشور و حدوداً شمال­غرب شهر تبریز مرکز استان آذربایجان شرقی واقع‌شده؛ استقرار داشت (تاریخچۀ ...، ص 2).

فعالیت­های گردان 23 شکاری با آغاز جنگ تحمیلی از سوی عراق، در پایگاه دوم شکاری به‌صورت متمرکز در پست فرماندهی (یکی از شعبات معاونت عملیات پایگاه هوایی)، مسئول اجراي دستورهاي عملیات هوايي و اسکرامبل (هواپیماهای آماده پرواز) و همچنین مسئول تنظیم گزارش‌ها و وضعیت هواپیما طبق دستور بود. ضمن این‌که اطلاعات لازم مربوط به اعلام‌خطر هوایی را با پست فرماندهی زمین به هواي ارتفاع پست مبادله می­کرد و تأمین پوشش منطق کور رادار، شناسايي هواپيماي خودي از دشمن و کسب حداکثر اطلاعات تاکتيکي از هواپيماي مهاجم شامل سمت ارتفاع، سرعت و تعداد آن را انجام می­داد (نوروزی، ص 130). این ساختار عملیاتی تا 1360ش در پایگاه دوم برقرار بود و مجدداً و برابر امریه نهاجا (نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران)، گردان‌ها به‌طور مستقل از پست فرماندهی، فعالیت‌های خود را از سر گرفتند. در آن شرایط گردان 23 شکاری از چارت پایگاه دوم شکاری حذف و صرفاً مأموریت‌های پایگاه توسط گردان‌ها 21 و 22 شکاری به اجرا درآمد (تاریخچۀ ... ).

مآخذ: اسناد و مدارک بایگانی راکد پایگاه دوم شکاری، دایره نیروی انسانی، تبریز، 1402ش؛ آراسته، ناصر و بختیاری، مسعود، توپخانه در دفاع مقدس تحلیلی بر نقش رسته توپخانه نیروی زمینی ارتش جمهوري اسلامی ایران، تهران، ایران سبز، 1391ش؛ پایگاه اطلاع‌رسانی شهدای ارتش، جستجوی شهدای ارتش،https://ajashohada.ir/؛ اسفند 1403؛ تاریخچۀ پایگاه شکاری شهید سرلشکر جواد فکوری، تبریز، معاونت عملیات پایگاه دوم شکاری، 1402ش؛ تحلیل عملیات اچ-3، تهران، دفتر مطالعات و تحقیقات جنگ معاونت پژوهش دانشکده فرماندهی و ستاد،1400ش؛ زینلی، نصرالله، آماد و پشتیبانی (لجستیک)، چاپ ‌نشده، تهران، نیروی هوایی، مرکز انتشارات راهبردی، نهاجا، 1394ش؛ مراد پیری، هادی و شربتی، مجتبی، آشنایی با دفاع مقدس، تهران، سمت، 1396ش؛ نمکی عراقی، علیرضا و همکاران، تاریخ نبردهای هوایی دفاع مقدس، عملیات هوایی «اولین پاسخ»، ج 2، تهران، مرکز انتشارات راهبردی نهاجا، 1395ش؛ همان­ها، تاریخ نبردهای هوایی دفاع مقدس، عملیات «کمان-99» موسوم به 140 فروندی و کسب برتری هوایی بر دشمن، ج 3، تهران، مرکز انتشارات راهبردی نهاجا، 1395ش؛ نوروزی، محمدتقی، فرهنگ دفاعی-امنیتی، تهران، سنا، 1385ش؛ هواپیما شناسی، ارتش جمهوری اسلامی ایران، تهران، نیروی هوایی ارتش، ۱۳۷۱ش. /منوچهر صادقی/