بهداشت و درمان، گروهان مستقل، یکی از یگان‌های مستقل گروه 11 توپخانه مراغه در هشت سال دفاع مقدس.

گروه 11 توپخانه در اوايل1350ش با واگذاري چند گردان توپخانه تشكيل و عملياتي شد (کارنامه گروه 11، ص 4).

گروه‌ در ابتدای تشکیل، فاقد گردان پشتیبانی و یگان بهداری بود و امورات آمادی و خدمات بهداری و پزشکی و نیز بهداری پادگان، پس از اضافه شدن یگان خدمات، تحت مسئولیت یگان خدمات 903 پادگانی گروه قرار داشت. و اقدامات بهداری برای یگان‌های گروه قبل از اعزام به بیمارستان و همچنین بیمارستان 521 منطقه‌ای مراغه صورت می‌گرفت. این روند تا شروع جنگ تحمیلی به همین روال ادامه داشت (صفری کیا، بش).

پس از شروع جنگ عراق علیه ایران (31 شهریور 1359)، در گروه‌های توپخانه به علت اعزام به مناطق عملیاتی، نیاز به یگانی مستقل جهت رسیدگی و تهیه و توزیع اقلام ده‌گانه آمادی و تدارکاتی و خدمات پزشکی و درمانی احساس شد؛ بر همین اساس معاونت طرح و برنامه نزاجا (نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران) و در اجرای امریه سماجا (ستاد مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران)، اضافه شدن یک گروهان پشتیبانی به سازمان گروه‌های توپخانه را ابلاغ نمود. این گروهان عملاً از 1 دی 1359 تشکیل و برابر دستور نزاجا، تأمین کارکنان و تجهیزات آن از منابع داخلی گروه‌ها صورت گرفت (نیروی ... ، مستخرجۀ اسناد و مدارک پژوهشکده علوم و معارف دفاع مقدس نزاجا، بش).

معاونت طرح و برنامه نیروی زمینی در 3 شهریور 1365 طی شماره نامه 337/09/209 خ، دستورالعمل توسعه گروهان پشتیبانی گروه‌های توپخانه و مهندسی رزمی به گردان پشتیبانی به گروه 11 ابلاغ کرد. هدف از این توسعه، دستیابی به یک یگان مناسب و فراهم نمودن تسهیلات سیستم تدارکاتی تعمیراتی، اخراجات در جهت مداومت پشتیبانی همه جانب در عملیات برای گروه‌های توپخانه بود. این طرح طی یک برنامه دوساله در 1365 و 1366 در 11 مرداد 1365 به تصویب فرماندهی کل نیروهای مسلح رسیده بود. نزاجا به گروه 11 دستور داد تا با استفاده از کارکنان و تجهیزات گروهان پشتیبانی موجود در گروه، هسته مرکزی گردان را سازمان‌دهی نمایید و نیز تجهیزات موردنیاز برابر زمان‌بندی از معاونت لجستیک و فرماندهی لجستیک درخواست نمایید. این گردان در 3 شهریور 1365 با شماره 613 در ترتیب نیروی گروه 11 توپخانه قرار گرفت. شروع تشکیل گردان‌های پشتیبانی گروه‌های توپخانه از 1 مهر 1365 و خاتمه تکمیل آن 1 فروردین 1367 به ترتیب تا 1 تیر 1366 پنجاه‌درصد سازمانی و تا 1 فروردین 1367 به هفتاد درصد سازمانی ارتقا می‌یافت؛ و در ادامه تکمیل در پایان 1367 به تکمیل سازمان به صددرصد می‌رسید. یگان بهداری گروه به‌عنوان گروهان بهداری و يك عنصر سازماني پشتيباني خدمات رزمي گروه 11 توپخانه در مورد خدمات پزشکی و درمانی در سازمان گردان 613 پشتیبانی منظور گردید (همان).

گروهان بهداشت و درمان ابتدا با نام گروهان بهداری پس از تشکیل گردان پشتیبانی 613 در گروه 11 توپخانه، در ساختار گردان پشتیبانی این گروه قرار گرفت.

سازمان و ساختار و مأموریت گروهان بهداشت و درمان: گروهان بهداری يك عنصر سازماني پشتيباني خدمات رزمي گروه 11 توپخانه در امور خدمات پزشکی و درمانی است. این گروهان در سازمان گردان 613 پشتیبانی قرار دارد و از ارکان گروهان، دسته جمع‌آوری و تیم کنترل مواد غذایی تشکیل گردیده است. برابر جدول سازمان گردان 613 پشتیبانی، فرماندهی، کنترل، انجام امور اداری، نظارت و طرح‌ریزی و انجام پشتیبانی‌های امورات پزشکی به‌وسیله عناصر گروهان بهداری، انجام معالجات موقت پزشکی، پذیرائی و تفکیک بیماران، انجام خدمات دندانپزشکی و تخلیه بیماران از ایستگاه امداد و یگان و رسیدگی به بیماران روانی، فراهم نمودن حمل‌ونقل وسایل و تجهیزات در داخل گروه، فراهم نمودن آماد و وسایل پشتیبانی بهداری و تعمیراتی سازمانی پزشکی برای یگان‌های سازمانی و زیر امر گروه را به عهده دارد (همان).

برای رسیدگی و انجام خدمات پشتیبانی رزمی در امور خدمات درمانی و پزشکی در جدول سازمان گردان‌های توپخانه گروه 11 توپخانه براي انجام خدمات پزشکي يک رسد بهداري شامل پزشکیار، بهیار پايور و ارشد کمک‌های اوليه با درجه گروهبان پایور و وظيفه، امدادگر امداد و درمان و راننده آمبولانس از کارکنان وظيفه به تعداد آتشبارهاي گردان و در تعدادي از جداول سازمان گردان‌هایی توپخانه پزشک رزمي با درجه افسري و وظيفه منظور گرديده بود (جدول نیروی انسانی و تجهیزات گردان‌های گروه 11 توپخانه).

فرماندهان گروهان بهداشت و درمان

فرماندهی گروهان بهداری در دوران جنگ به ترتیب دکتر اسماعیل ملکی، دکتر مسعود خضری، دکتر کمالی، دکتر هاشمی و دکتر علی شاهی به عهده داشتند (تاریخچه گروه 11 توپخانه، ص 51؛ شوقی، بش).

گروهان بهداشت و درمان در ناآرامی‌های آذربایجان غربی و کردستان

پس از انقلاب اسلامی و ناامنی در شهرها و محورهای مواصلاتی بین شهرهای آذربایجان غربی، گروه 11 توپخانه با گردان 331 توپخانه 130 میلی‌متری، گردان 386 توپخانه مختلط، گردان 390 توپخانه 130 میلی‌متری در عملیات پاک‌سازی جاده مهاباد - میاندوآب، جاده پیرانشهر- سردشت پشتیبانی آتش توپخانه یگان‌های از لشکر 64 و 28 پیاده را به عهده داشت، همچنین در عملیات‌های آزادسازي شهر مهاباد، عمليات دره قاسملو، آزادسازي ارتفاعات تمرچين، شركت در آزادسازي شهر بوكان، عمليات شهر سردشت و ارتفاعات اطراف آن و حفاظت و حراست از شهرستان مياندوآب و جلوگيري از نفوذ ضدانقلاب به شهر مياندوآب شرکت کرد. به‌منظور پشتیبانی خدمات بهداری از یگان‌های یادشده و با توجه به اینکه گروه فاقد گروهان بهداری سازمانی بود. مسئوليت مداوا و کمک‌های اولیه و تخليه مجروحان جنگي آن‌ها به عهده پزشکیاران اعزامی از بیمارستان 521 منطقه‌ای مراغه تحت کنترل گروه، محول گردید. گردان‌ها قبل از اعزام از طریق ستاد گروه اقدام به درخواست پزشکیار از بیمارستان برای همراهی یگان در مأموریت می‌کردند. به‌طوری‌که برای نمونه ستاد گروه برابر نامه شماره 104/1/49/207 -2/6/58 به ریاست بیمارستان منطقه‌ای دستور اعزام یک نفر پزشکیار برای کمک‌های اولیه امدادی از 4 شهریور 1358 به همراه یگان عملیاتی گردان 331 توپخانه به منطقه عملیاتی میاندوآب را داد (کارنامه عملیاتی گروه 11، ص 9-25 و مستخرجه از اسناد و مدارک پژوهشکده علوم و معارف دفاع مقدس نزاجا، بش).

گروهان بهداشت و درمان در جنگ

پس از آغاز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، گروه 11 توپخانه با یگان‌های خود در مناطق عملیاتی شمال غرب، غرب و جنوب غرب حضور یافت. گروه در این شرایط تا نيمه دوم و پایانی 1365- 1366 فاقد گروهان بهداري سازمانی بود و تنها يک پزشک با درجه سرگردي و کد 03100 در سازمان آتشبار ارکان گروه (قرارگاه) پیش‌بینی گردیده بود. در جدول سازمان گردان‌های توپخانه گروه براي خدمات پزشکي يک رسد بهداري شامل پزشکیار و یا بهیار پايور و تعداد ارشد کمک‌های اوليه با درجه گروهبان پایور و وظيفه، امدادگر امداد و درمان و راننده آمبولانس از سربازان وظيفه به تعداد آتشبارهاي گردان پیش‌بینی‌شده بود و همچنين در تعدادي از جداول سازمان گردان‌هایی توپخانه، پزشک رزمي با درجه افسري و وظيفه منظور گرديده بود. این بهياران و پزشکان سازماني گروه به بيمارستان 521 مأمور گردیده بودند و با درخواست گروه به یگان‌های توپخانه اعزام می‌شدند. بر همین اساس مسئوليت مداوا و کمک‌های اولیه و تخليه مجروحان جنگي آن‌ها به عهده پزشکیاران گردان و همچنین امکانات گردان بهداری لشکرهای عملیاتی و گروهان بهداری تیپ‌های لشکر و تیپ‌های مستقل پشتیبانی شونده و بیمارستان‌های منطقه ایی استان خوزستان، کرمانشاه، کردستان و آذربایجان غربی بود (همان). یگان‌های عملیاتی گروه 11 توپخانه در عملیات‌های دوران جنگ تحمیلی شرکت و پشتیبانی خدمات رزمی بهداری به شرح زیر دریافت کردند:

گردان 362 کاتیوشا خدمات اولیه بهداری توسط بهیاران گردان و همچنین پزشکیاران بیمارستان 521 منطقه ایی مراغه در عملیات ثامن‌الائمه که از 5 مهر 1360 به اجرا در آمد در پشتیبانی آتش توپخانه از یگان‌های عملیاتی تیپ 3 لشکر 77 خراسان، بهره بردند، همچنین گردان از امکانات گردان بهداری لشکر و بیمارستان صحرایی موجود در منطقه استفاده می‌کرد (سروری، جاودانی،1382، 145) همچنین گردان 362 در عملیات طریق‌القدس از 8 آذر 1360، پشتیبانی آتش توپخانه با مأموریت عمل کلی عملیات لشکر 16 قزوین را به عهده داشت و در حین عملیات از امکانات گردان بهداری لشکر 16 و بیمارستان صحرایی لشکر در منطقه استفاده می‌کرد. افزون بر آن گردان در عملیات مسلم ابن عقیل که در 9 مهر 1361 در منطقه عمومی سومار اجرا گردید، زیر امر توپخانه لشکر 81 قرار گرفت و از پشتیبانی گردان بهداری لشکر برخوردار بود (اسدی، ص 164-165؛ احمدی، ص 11 - 75 و کارنامه عملیاتی گروه 11، ص 17-20).

گردان 392 توپخانه از خدمات اولیه بهداری توسط بهیاران گردان و همچنین پزشکیاران بیمارستان 521 منطقه ایی مراغه در عملیات فتح المبین که از 2 فروردین 1361 به اجرا درآمد و گردان در کنترل عملیاتی قرارگاه قدس قرار گرفت، استفاده کرد و در ادامه عملیات از امکانات گروهان بهداری تیپ 84 و تیپ 2 لشکر 92 زرهی و بیمارستان صحرایی موجود در منطقه دالپری بهره جست (اسدی، ص 181)

گردان 390 توپخانه از خدمات اولیه بهداری توسط بهیاران گردان و همچنین پزشکیاران بیمارستان 521 منطقه ایی مراغه در عملیات بیت‌المقدس که از 10 اردیبهشت تا 3 خرداد 1361 شروع شد و گردان در قرارگاه قدس سازمان‌دهی گردیده و مأموریت پشتیبانی آتش با عمل کلی تقویت به آن واگذار شده بود، بهره برد. در ادامه جنگ گردان در عملیات مسلم ابن عقیل که در 9 مهر 1361 در منطقه عمومی سومار اجرا گردید زیر امر توپخانه لشکر 81 قرار گرفت و از پشتیبانی گردان بهداری لشکر برخوردار بود (اسدی، ص 193؛ احمدی، ص 11 تا 75؛ کارنامه عملیاتی گروه 11، ص 22-25).

خدمات اولیه بهداری توسط بهیاران گردان 392 توپخانه و همچنین پزشکیاران بیمارستان 521 منطقه ایی مراغه در عملیات محرم که از 10 آبان 1361 به اجرا درآمد (پورداراب، ج 2، ص 22)؛ و نیز عملیات والفجر 2 که از 29 تیر 1362 به‌صورت عملیات منظم و نامنظم اجرا گردید، به عهده داشتند در این عملیات گردان از امکانات لشکر 64 و بیمارستان منطقه ایی پیرانشهر استفاده کرد (جعفری، ص 89).

عملیات والفجر 4 از 27 مهر 1362 در منطقه شمال غرب ایران اجرا گردید. در این عملیات گروه 11 توپخانه با گردان 331 توپخانه، گردان 390 توپخانه و گردان 362 کاتیوشا، پشتیبانی آتش توپخانه یگان‌های عملیاتی را به عهده داشت. در این عملیات خدمات اولیه بهداری توسط بهیاران گردان‌های توپخانه شرکت‌کننده و همچنین پزشکیاران بیمارستان 521 منطقه ایی مراغه به عهده داشتند. در این عملیات گردان از امکانات لشکر 28 پیاده و بیمارستان 524 منطقه ایی سنندج استفاده کرد (کارنامه گروه 11، ص 9-22). عملیات قادر مرحله اول از 23 تیر 1364 و مرحله دوم آن از 18 شهریور 1364 به اجرا درآمد. گروه 11 توپخانه با گردان 331 توپخانه و گردان 386 کاتیوشا به‌منظور تقویت پشتیبانی آتش توپخانه این عملیات به منطقه عملیاتی پیرانشهر-اشنویه اعزام گردید در این عملیات خدمات اولیه بهداری توسط بهیار گردان‌های توپخانه شرکت‌کننده و همچنین پزشکیاران بیمارستان 521 منطقه ایی مراغه و گروهان پشتیبانی 613 در حد مقدور به عهده داشتند (همان، ص 9-25). گروه 11 توپخانه علاوه بر شرکت در عملیات‌های فوق، پشتیبانی آتش توپخانه از عملیات‌های پدافندی و آفندی یگان‌های در خط، مستقر در جبهه‌های شمال غرب و غرب و جنوب همچون، کربلا 8 از 18 فروردین 1366، نصر 1 از 25 فروردین 1366، عملیات آفندی نصر 7 از 14 مرداد 1366، عملیات بیت‌المقدس 5 از 22 فروردین 1367 مشارکت داشت در این عملیات خدمات اولیه بهداری توسط بهیاران گردان‌های توپخانه شرکت‌کننده و همچنین پزشکیاران بیمارستان 521 منطقه ایی مراغه و نیز گروهان بهداری گردان 613 پشتیبانی گروه پس از تشکیل آن در حد مقدورات خود به عهده داشتند (کارنامه گروه 11).

در دوران جنگ مجروحین و شهدا یگان‌های گروه 11 توپخانه در مأموریت‌های عملیاتی د ر شمال غرب، غرب و جنوب پس تخلیه به ایستگاه‌های تخلیه و درمان مجروحین گردان‌های و یا گرو هان‌های بهداری لشکرها و یا تیپ‌های که زیر امر و یا تحت کنترل عملیاتی آن بودند و سپس به بیمارستان‌های صحرایی به شرح زیر:

بیمارستان صحرایی زیرزمینی چنانه (شهید مخبری): بیمارستان در 1 اسفند 1362 با ظرفیت ۶۰ تختخواب به‌صورت سنگری (زیرزمینی) در محور اندیمشک - سه‌راهی چنانه ایجاد گردید (نامجوی نیک، ص 142-143).

بیمارستان (زیرزمینی) صحرایی حمید (ایستگاه حمید- جفیر): این بیمارستان در ۱ اسفند ۱۳۶۲ برحسب نیاز یگان‌های عملیاتی منطقه در جاده اهواز – خرمشهر در محل ایستگاه حمید با ظرفیت ۵۰ تختخواب دایر گردید (نامجوی نیک، ص 143-145).

بیمارستان صحرایی (زیرزمینی) حسینیه: در اواخر سال ۱۳۶۲ در مجاورت قرارگاه خاتم‌الانبیاء در کنار جاده خرمشهر – آبادان یک مرکز اورژانس سنگری (زیرزمینی) برای پذیرش مجروحین و بیماران یگان‌های عملیاتی مجاور قرارگاه دایر گردید (نامجوی نیک، ص 145).

بیمارستان صحرایی (زیرزمینی) منطقه‌ای ۵۲۸ سومار (سرگرد شهید دکتر هجرتی): این بیمارستان در ۲ اردیبهشت ۱۳۶۲ توسط گردان ۵۱۳ لجستیک پشتیبانی منطقه ۱ کرمانشاه به‌صورت سوله استتار شده در جاده کرمانشاه – سومار دایر گردید (همان، ص 146).

بیمارستان صحرایی (زیرزمینی) نفت شهر: این بیمارستان در ۱۴ آبان ۱۳۶۳ در محل استقرار بهداری تیپ ۳ لشکر ۸۸ زاهدان در فاصله ۲۵ کیلومتری بیمارستان صحرایی سومار نزدیک نفت شهر در کنار مرز عراق دایر و نیازمندی‌های تدارکاتی آن توسط لشکر ۸۸ زاهدان تأمین می‌گردید (نامجوی نیک، ص 147).

بیمارستان صحرایی (زیرزمینی) پادگان ابوذر (سر پل ذهاب): این بیمارستان در ۱۱ مهر ۱۳۶۲ در محوطه پادگان تیپ ۳ لشکر ۸۱ کرمانشاه و توسط پشتیبانی آن در نزدیکی شهر سر پل ذهاب به‌صورت سوله‌ای احداث گردید (همان، ص 147).

بیمارستان صحرایی کولان: این بیمارستان در 20 تیر 1362 توسط بهداری تیپ مریوان در کنار ستاد عملیاتی به‌صورت مرکز اورژانس تأسیس شد و هنگام عملیات این مرکز توسعه داده‌شده و به‌صورت بیمارستان صحرایی از نوع سوله‌ای آماده خدمت‌رسانی گردید (نامجوی نیک، ص 148).

بیمارستان صحرایی (زیرزمینی) کلاشین (شهدای بدر): این بیمارستان در ۱۰ تیر ۱۳۶۴ توسط پشتیبانی منطقه ۴ به‌صورت سوله‌ای در حوالی اشنویه مجاور مرز ایران و عراق ساخته شد (همان، ص 149).

یگان‌های گروه 11 توپخانه در ادامه روند معالجات مجروحین و بیماران خود به بیمارستان‌های ثابت منطقه‌ای، صحرایی و سیار مشروح زیر در استان‌های مرزی و درگیر و مناطق عملیاتی شامل بیمارستان منطقه‌ای ۵۷۸ اهواز، بیمارستان منطقه‌ای دزفول، بیمارستان منطقه‌ای ۱۰۰ تختخوابی ۵۲۰ کرمانشاه، بیمارستان ۱۰۰ تختخوابی منطقه‌ای ۵۲۴ سنندج، بیمارستان ۱۰۰ تختخوابی منطقه‌ای ۵۲۳ ارومیه، بیمارستان ۵۰ تختخوابی منطقه‌ای پیرانشهر و یا به بیمارستان‌های سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعزام می‌کردند (نامجوی نیک،138-140).

شهدا و جانبازان گروهان بهداشت و درمان گروه 11 توپخانه مراغه در جنگ تحمیلی

در طول جنگ تحمیلی عراق علیه ایران از کارکنان پایور و وظیفه گروهان بهداری کسی به شهادت نرسیده است و دو نفر از کارکنان پایور این یگان در عملیات ،مجروح جانباز گردیدند (رامین نژاد، ص 532-524).

تغییرات سازمانی گروهان بهداشت و درمان گروه پس از جنگ

دستورالعمل کلی طرح ثامن‌الائمه (ع) برابر امریه 66 / 5110 - 10 / 08 / 89 معاونت طرح و برنامه نزا جا به‌منظور ایجاد تحول در ساختار و سازمان، ترکیب و آمایش یگان‌های نزا جا به‌منظور بهره‌مندی با سازمانی پویا و برخوردار از حداکثر توان رزمی برای مقابله با تهدیدات منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای صادر و به یگان‌های نزاجا ازجمله گروه 11 مراغه ابلاغ شد؛ که در راستای طرح مذکور و در بخش بهداشت و درمان گروهان بهداری گردان 613 پشتیبانی گروه از گردان منتزع و با نام گروهان مستقل بهداشت و درمان در ترکیب نیروی گروه 11 و از 10 تیر 1393 قرار گرفت (طرح جامع ثامن‌الائمه نيروي زميني).

مآخذ: احمدی، احمد، عملیات مسلم ابن عقیل مهر 1361، تهران، ایران سبز، 1398 ش؛ اسدی، هیبت الله، آتش توپخانه، تهران، دانشگاه فرماندهی و ستاد آجا،1393 ش؛ مدیریت حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران، اسناد و مدارک پژوهشکده علوم و معارف دفاع مقدس نزاجا، تهران، 1360 -1367ش؛ پور داراب، سعید، عملیات محرم، ج 2، تهران، ایران سبز، 1385 ش؛ جدول نیروی انسانی و تجهیزات گردان‌های گروه 11 توپخانه، مراغه، رکن سوم گروه 11 توپخانه (سازمان) 1392 ش؛ رامین نژاد، رامین، خدمات بهداری نزاجا (نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران) در دفاع مقدس، انتشارات کتاب کامیاب، تهران، 1396ش؛ سروری، روح‌الله و جاودانی، ابوالقاسم، عملیات ثامن‌الائمه، ج 1، تهران عرشان، 1382 ش؛ شوقی، احد (پزشکیار)، مولف، اسفند 1403؛ صفری کیا، بهروز (سرتیپ)، مولف، فروردین 1399، طرح جامع ثامن‌الائمه (ص)، ارتش جمهوری اسلامی ایران، انتشارات نزاجا، 1396ش؛ کارنامه عملیاتی گروه 11 توپخانه، رکن سوم گروه، مراغه، 1390ش؛نامجوی نیک، خسرو، تاریخچه طب نظامی از ایران باستان تا هشت سال دفاع مقدس، انتشارات ایران سبز، تهران،1388 ش؛ نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران، معاونت طرح و برنامه، نامۀ مورخ 25 آذر 1359، نامۀ شم 809/01/201.

مستخرجۀ اسناد و مدارک پژوهشکده علوم و معارف دفاع مقدس نزاجا، سند بی‌تا، سند بش،

/علی احمدی/