امام حسین، گردان، یکی از یگان‌های پیاده لشکر 31 عاشورا نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران

پیشینه:

سپاه پاسداران پس از عمليات ثامن‌الائمه (ع) در 5 مهر 1360 در منطقه شرق کارون بااستعداد گردان و بر اساس تدابير و سياست‌هاي فرماندهي سپاه پاسداران مبنی بر ارتقا استعداد یگان‌های سپاه از گردان به تیپ، از 10 آبان 1360، تيپ 1 عاشورا در محل دشت آزادگان (سوسنگرد) تشکيل گردید و نيروهايی از استان‌هاي آذربایجان شرقی، آذربايجان غربي، خراسان، مرکزي، اصفهان، يزد در آن سازمان‌دهی و تجهيز شدند (عابدي، ص 52 - 133). بر همین اساس از 1 آبان 1360 نیروهایی از سپاه و بسیج استان‌های کشور طی مراسمی با قطار یا ماشین به جبهه جنوب اعزام شدند و پس از تشکیل تیپ عاشورا در گردان امام حسین (ع) به فرماندهی زمان محمودی در ساختار تیپ سازمان‌دهی شدند. گردان به علت احترام ویژه و جایگاه خاص شهادت امام حسین (ع) در روز عاشورا در میان مردم و رزمندگان استان آذربایجان شرقی به نام امام حسین نام‌گذاری شد (همان، ص 61).

ساختار و سازمان

گردان امام حسین (ع) در ابتدا به استعداد 240 نفر و با ساختار اولیه از فرماندهی و جانشین گردان، 3 گروهان رزمی، عناصری از اطلاعات عملیات، تدارکات، پیک، مخابرات، بهداری رزم و تخریب تشکیل شد (همان).

فرماندهان و بنیان‌گذاران

فرماندهی گردان امام حسین (ع) از آغاز تشکیل تا پایان مأموریت‌های واگذاری در طول جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به ترتیب زمان محمودی، اصغر محمدیان، سیفعلی لزومی، کریم فتحی، احمد جهانگیری، علی‌اکبر رهبری، محمدباقر مشهدعبادی، اصغر قصاب عبدالهی، سيد حسن شكوري، سيد حسن شكوري، مصطفی حامد پیشقدم، یاسر زیرک و حسین بهارلونژاد به عهده داشتند (عابدی، ص 75-485).

سلاح و تجهیزات

گردان ازنظر نیرو و تجهیزات انفرادی توسط سپاه پنجم استان آذربایجان شرقی و غربی پشتیبانی می­شد. سلاح‌های این یگان افزون‌ بر سلاح‌های انفرادی شامل تفنگ‌های کلاشینکف، قناسه و ژ 3، تیربارهای گرینوف، پی‌کا و دوشکا و موشک­انداز آر. پی.­جی 7 بود (تاریخ شفاهی فرماندهان ... شهید سیدحسن شکوری ...؛ کارنامۀ توصیفی ...).

گردان امام حسین در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران

عمليات طريق‌القدس

عمليات طريق‌القدس که طرح‌ريزي و هدايت آن را قرارگاه کربلا (قرارگاه مشترک سپاه پاسداران و ارتش) بر عهده داشتند، از 8 تا 20 آذر 1360 با رمز يا حسين (ع) به اجرا درآمد. منطقه عمليات طريق‌القدس از شمال به جاده سوسنگرد – دهلاویه، از جنوب به رودخانه کرخه کور و نیسان، از شرق به دهلاویه و دغاغله، از غرب به هورالهویزه منتهی می‌شد.

يگان‌هاي عمده ارتش بعث عراق در این عملیات در محور شمال و جنوبي رودخانه کرخه شامل یگان‌هایی از لشکر 5، لشکر 4 پياده کوهستان، نيروهاي جيش الشعبي، لشکر 6 زرهي، لشکر 11 پياده، لشکر 3 زرهي، ي لشکر 7 پياده نيروهاي بودند. دشمن قبل از عملیات جاده‌ها، پل‌ها و تأسیسات را برای پشتیبانی از نیروهای خود ایجاد کرده بود. ازجمله، جاده‌ای به نام تعاون برای اتصال نیروهای دشت عباس (فکه) به جفیر و طلاییه احداث کرده بودند. دشمن پس از احساس تک احتمالی رزمندگان، منطقه غرب سوسنگرد را با تیپ 30 نیروی مخصوص و شمال کرخه، تنگه چزابه و پل‌های کرخه را با به‌کارگیری تیپ 31 نیروی مخصوص و گروهان‌های کماندو و گردان‌های تیپ 46 تقویت کرد (مرکز مطالعات...، گزارشی ...، سند شماره 51781، عابدی، ص 65)

فرماندهی گردان امام حسین در این عملیات، زمان محمودی و فرماندهی گروهان 1 گردان یونس شجاعی برجویی به عهده داشتند (تاریخ شفاهی...، مصطفی مولوی فرد...).

مأموریت تيپ عاشورا 1360 در اين عمليات، تک از محور جنوبي رودخانه کرخه، جاده سوسنگرد- دهلاويه به‌منظور انهدام دشمن در بخشي از مناطق غربي شهر سوسنگرد و آبادي‌هاي رمله، مگاسيس، الوان، رحيمي، سودانيه، پل الوان و سپس تصرف بخشي از جاده تعاون و تأمين آن بود (عابدی، ص 67)

در این عملیات بیشتر نیروهای تیپ 1 عاشورا ازجمله گردان امام حسین در نقاط مختلف دشت آزادگان ازجمله شهر سوسنگرد، حمیدیه، منطقه طراح و ابوحمیظه گسترش یافتند علاوه بر این فرماندهان گردان تا رده دسته، با توجه به شناسایی‌های انجام‌شده، درباره منطقه عملیاتی به‌طور کامل توجیه شدند. - در این عملیات برای اولین بار به‌صورت گسترده از نیروهای بسیج در سازمان‌های رزم گروهی در گردان استفاده شد. نیروهای بسیجی از اقصا نقاط کشور به‌ویژه آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، تهران و خوزستان در یگان‌های تیپ ازجمله گردان امام حسین حضورداشتند. آموزش گردان‌ تا رده دسته با توجه به طرح‌ عملیات برای سرپل‌گیری و عبور از رودخانه، زمین‌های رملی و باتلاقی، برنامه‌ریزی و اجرا شد. تجهیزات مورداستفاده نیروهای گردان شامل سلاح‌های سبک انفرادی همچون تفنگ کلاش، تفنگ ژ 3، آر. پی.جی 7 و تیربار PK بود که همراه دیگر تجهیزات بود (همان، ص 66)

با شروع عمليات طریق‌القدس، گردان‌های خط‌شکن تيپ 31 عاشورا به‌طرف کانال‌هايي که قبل از عمليات براي نزديک شدن به دشمن آماده و نوار کشي شده بود؛ از معابر به‌طرف کانال‌ها؛ به‌صورت ستوني حرکت کردند تا به نيروهاي رده تأميني دشمن رسيدند. یگان‌های تيپ با کشف عملیات توسط دشمن، با شعار الله‌اکبر و با شليک موشک آرپي‌جي 7 به سنگرهاي دشمن حمله می‌برند و از خاک‌ریز دشمن عبور مي‌کنند و تبادل آتش بين خودي و دشمن شدت می‌گیرد. نيروهاي خودي که درگير پاک‌سازي خطوط اوليه پدافندي دشمن بودند، تلاش داشتند تا با استفاده از تاريکی شب و قبل از آغاز روشنايي، خطوط دوم و سوم پدافندی دشمن را نيز تصرف کنند و عليرغم تلفات وارده به نيروهاي تيپ 31 عاشورا، رزمندگان تيپ با تلاشي فوق‌العاده توانستند، نيروهاي عراقي را در محور مأموریت خود، محاصره کرده و پاک‌سازي را ادامه دهند. یگان‌های تيپ عاشورا در ادامه عملیات پس از تخلیه اسرا و احداث خاک‌ریز به مدت سه روز در خط پدافندي به‌منظور تحکیم مناطق آزادشده مستقر شدند و با عقب‌نشینی دشمن در اين مدت، یگان‌های تيپ در ساحل رودخانه نيسان به تحکيم مواضع در خط پدافندي پرداختند. اين خط پدافندي تا روستاي مجريه و رفيه در کنار هور ادامه داشت. یگان‌های تيپ عاشورا ازجمله گردان امام حسین بعد از عمليات طريق‌القدس بنا به دستور قرارگاه کربلا (قرارگاه مشترک سپاه و ارتش) در منطقه‌ی عمليات طریق‌القدس، براي مقابله با فعاليت و تحرکات دشمن بعثي، به‌ویژه در محور تنگه چزابه به عملیات پدافندي خود ادامه ‌داد (عابدی، ص 67 تا 69 و مصاحبه با مالک بهرامی زاده، بش).در عملیات طریق‌القدس از گردان 3 نفر شهید و 7 نفر مجروح شدند (بنیاد شهید ...، سند بش؛ عابدی، ص 62).

عمليات فتح المبين

عملیات فتح‌المبین در شمال غربی خوزستان و جنوب استان ایلام، در منطقۀ غرب شهر شوش و اندیمشک، با رمز «یا زهرا (س)»، باهدف آزادسازی منطقۀ غرب رودخانۀ کرخه و جاده دزفول ـ دهلران و همچنین تأمین شهرهای اندیمشک، شوش، دزفول و جادۀ اندیمشک- اهواز به اجرا در آمد (رزاق زاده، ص 66؛ علایی، ج 1، ص 402). منطقه عملیات در جنوب سلسله جبال زاگرس و رشته ارتفاعات کبیر کوه قرار دارد، از شمال به منطقۀ پشت کوه، پشت کوه ـ ایلام و لرستان، از شرق به رشته‌کوه سیاه، از جنوب به تپه‌های رملی لَخیزَر و دشت چَهیلا و از غرب به کشور عراق محدود است. جغرافیای منطقۀ نبرد جلگه‌ای صاف و عوارض مهم آن عبارت بودند از: ارتفاعات اسکندر خندان، تپه چشمه، سِپِتون، تپۀ ۳۵۰، شاوریه، کمرسرخ، مَمِله، تپه‌های تینه، تپه‌های ابوصلیبی خات و تپه‌های رادار؛ رودخانه‌های دویرج، رُفائیه، چیخواب، کرخه، دز، شَطیط و گِرگرِ و همچنین راه‌های دزفول ـ اندیمشک ـ شوش ـ اهواز (مهم‌ترین راه‌های منطقه)، دزفول ـ صفی‌آباد ـ هفت‌تپه- اهواز، اندیمشک ـ خرم‌آباد و اندیمشک ـ سه‌راهی دهلران ـ پل سرخه نادری ـ سه‌راهی قهوه‌خانه.استعداد دشمن در منطقه عملیاتی فتح‌المبین به عهده دو لشکر 10 زرهی و 1 مکانیزه عراق تقویت شده بود (موسوی قویدل، ص 23، 24؛ جوادی پور و دیگران، ص 208، 213).

در این عملیات، گردان امام حسین (ع) به فرماندهی اصغر محمدیان زیر امر تیپ 7 حضرت ولی‌عصر (عج) قرار گرفت و مأموریت آن تصرف تپه‌های مشرف بر سایت‌های 4 و 5 بود. در عملیات فتح المبین نیروهای گردان از استان زنجان تشکیل‌شده بود (عابدی، ص 75-77).

نیروهای داوطلب زنجان در 10 اسفند 1360 با بدرقه پرشور مردم به جبهه جنوب اعزام‌ شدند و در پادگان دوکوهه مستقر و به تیپ 7 حضرت ولی‌عصر (عج) واگذار تا در گردان امام حسین که از تیپ 31 عاشورا به آن تیپ مأمور شده بود، سازمان‌دهی شوند. گردان پس از سازمان‌دهی نیروها برای آماده‌سازی جسمانی نیروها، مواردی همچون: دو و نرمش، آموزش تاکتیک و سلاح‌شناسی در دستور کار قرار گرفت و همچنین برای تعالی معنویت نیروها نماز جماعت و مراسم دعاهای پرفیض زیارت عاشورا، کمیل و توسل در محل استقرار گردان برگزار شد. گردان پس از دو هفته آموزش به دانشگاه جندی‌شاپور اهواز (شهید چمران) اعزام شد و در محوطه دانشگاه، در چادرهایی که از ارتش گرفته و برپاشده شده بود، مستقر شدند. گردان سپس به منطقه عمومی ذلیجان اعزام و در آن محل در چادرها مستقر گردیدند و اجرای برنامه‌های آموزشی به‌صورت گردانی و گروهانی شامل برنامه تمرین تیراندازی، پیاده‌روی با تجهیزات، کوه‌پیمایی، تمرینات تاکتیکی و گروهی به اجرا گذشتند. در ادامه فرماندهان گروهان‌ها در خصوص مأموریت گردان در طرح عملیات توجیه شدند. پس از توجیه فرماندهان گردان، برای شناسایی به محور عملیاتی (پشت تپه‌های مشرف‌به سایت 4) اعزام شدند. گردان پس از کسب آمادگی رزمی و توجیه کامل، تمرین و رزمایش گردانی را به اجرا گذشتند. در میدان‌های تیر نیز برای کلیه نیروهای گردان امام حسین (ع) اجرا گردید و نیروها برای عملیات آماده شدند. گردان در مرحله سوم و در تصرف تپه‌های مشرف‌به سایت 4 و 5 مشارکت داشتند و در این عملیات از گردان 2 نفر شهید 5 نفر مجروح شدند (همان، ص 74- 98).

عمليات رمضان

عمليات رمضان از 22 تير 1361 تا 7 مرداد 1361 با رمز يا صاحب‌الزمان (عج) ادرکني در منطقه پاسگاه زيد به اجرا درآمد. این عمليات به‌منظور نفوذ در عمق 7 کيلومتري مواضع مثلثي، نهر کتيبان و کانال ماهي، انهدام نيروهاي دشمن، تصرف و تأمين منطقه هدف‌های و همچنین براي آزادسازي منطقه دشت بين مثلثي‌ها و کانال ماهي و بخشي از منطقه پنج‌ضلعي شلمچه طرح‌ریزی و به اجرا در آمد. منطقه عملیاتی از شمال به کوشک و طلاییه و حاشیه جنوبی هورالهویزه و از غرب به رودخانه اروند، از شرق به خط مرزی شمالی ـ جنوبی از کوشک تا جبهه جنوبی منتهی می‌شد. منطقه عملیاتی تیپ 31 عاشورا در عملیات رمضان از جنوب پاسگاه زید تا محدوده شلمچه، پاسگاه‌های کوت سواری و بوبیان و دشت شرقی رودخانه شط العرب که توسط کانال ماهی و مثلثی‌ها از شمال محدود می‌شد. نيروهاي دشمن در منطقه عملياتي رمضان شامل سپاه 3 ارتش عراق با لشکرهاي 5 مکانيزه، 3 و 6 زرهي، 11 و 15 پياده در منطقه‌ي شرق بصره گسترش پدافندي داشتند (مرکز اسناد ...، سند شماره 60، 124،125 و نوار 7494). در عمليات رمضان، تيپ 31 عاشورا از عناصر لشکر 5 سپاه پاسداران و تيپ 1 لشکر 21 حمزه در قرارگاه نصر 1 تحت هدايت قرارگاه اصلي نصر متشکل از لشکر 5 سپاه پاسداران و لشکر 21 حمزه سازمان‌دهي شدند. در عملیات رمضان، گردان امام حسین (ع) به فرماندهی سیفعلی لزومی پس از گردان شهید مدنی که مأموریت داشت در ساعت 20:30 روز 25 تیر 1361 حرکت و در ساعت 22:20 تک کرده و بعد از تثبیت و تأمین خط به مأموریت خود ادامه دهد- گردان امام حسین (ع) در مرحله چهارم عملیات رمضان در احتیاط (محور عملیاتی تیپ 31 عاشورا) عمل می‌کرد (عابدی، ص 115- 121).

گردان امام حسین (ع) به‌منظور کسب آمادگی در عملیات در 10 کیلومتری خرمشهر، روبه‌روی جاده حسینیه مستقرشده و قبل از شروع عملیات پس از سازمان‌دهی نیروهای اعزامی از سه استان آذربایجان‌شرقی ـ غربی و اردبیل در گرو هان‌ها، آموزش‌های رسته‌ای و رزمی، تیراندازی در میادین تیر روزانه و شبانه از 15 خرداد تا 15 تیر 1361 در جاده اهواز خرمشهر روبروی ایستگاه حسینیه، شناسایی محورهای عملیاتی پیش‌بینی‌شده به‌ویژه در مرحله اول، منطقه عمومی شلمچه و توجیه فرماندهان عمل‌کننده به طرح‌ریزی و معابر نفوذی از 10 خرداد تا 17 تیر 1361، مانور گردانی به‌صورت صامت و با آتش در جنگل‌های جنوب شهر اهواز را به اجرا گذاشت. افزون بر این، گردان در جلسات متعدد با فرماندهان تیپ 1 لشکر 21 حمزه ارتش برای ادغام یگان‌های گردان‌ شرکت کردند و برای شرکت در عملیات رمضان آماده شد

(عابدی، ص 120، مرکز اسناد ...، تیپ عاشورا در عملیات ...، آمادگی گردان‌ها، نوارهای ...).

در عملیات رمضان، گردان امام حسین (ع) بافاصله 30 دقیقه‌ای ‌دنبال گردان شهید مدنی حرکت کرد. در این محور به علت اینکه واحد مهندسی تنها حدود دو و نیم کیلومتر خاک‌ریز و خط پدافندی احداث کرده و ادامه کار ناتمام مانده بود، این گردان بانفوذ دشمن از دو طرف خطوط پدافندی مواجه شد. ازاین‌رو گردان امام حسین (ع) به پشت خاک‌ریزهای ناتمام برگشت. با توجه به فشار لحظه‌به‌لحظه دشمن، گردان امام حسین (ع) تلاش کرد جلوی نفوذ دشمن را بگیرد ولی موفق نشد؛ بنابراین، پس از چند ساعت درگیری و تلاش فراوان و تحمل تلفاتی بنا به دستور عقب‌نشینی کرد. گردان‌های عمل‌کننده شهید مدنی، امام حسین (ع) مصطفی خمینی و المهدی (عج) از 27 تیر 1361 بنا به دستور، به ترتیب برای سازمان‌دهی و بازسازی به اردوگاه تیپ منتقل شدند.

بعد از اتمام مرحله دوم و سازمان‌دهی مجدد گردان‌های عمل‌کننده ازجمله گردان امام حسین؛ مرحله چهارم عملیات رمضان از ساعت 23:30 روز 1 مرداد 1361 تیپ 31 عاشورا با شش گردان و تیپ 1 لشکر 21 حمزه ارتش با چهار گردان در سازمان قرارگاه نصر 1 مأموریت خود را در بخشی از پنج‌ضلعی از یک محور به شرح زیر آغاز کردند: گردان‌های امام حسین (ع) و المهدی (عج) بنا به دستور به سمت محل درگیری حرکت کردند. گردان‌های شهید مدنی و گردان 131 تیپ 1 لشکر 21 حمزه نیز در ساعت 1 بامداد 2 مرداد 1361 بنا به دستور از منطقه تجمع به ‌‌سمت محور عملیاتی حرکت کردند.

در این مرحله با توجه‌ به اینکه محور عملیاتی به اتکای قرارگاه نصر 1 به یک معبر نفوذی به‌‌ سمت پنج‌ضلعی و نوک کانال ماهی متکی بود و نیروهای عمل‌کننده در این معبر زیر آتش سنگین انواع سلاح‌های دشمن به‌ویژه خمپاره 60 میلی‌متری قرارگرفته بودند و نیز موفق نشدن تیپ 21 امام رضا (ع) در تأمین جناح چپ تیپ 31 عاشورا، تلفات سنگینی به تیپ تحمیل شد. به همین علت بنا به دستور در ساعت 5:30 روز 2 مرداد 1361 باقیمانده نیروهای گردان‌های مصطفی خمینی، 138، امام صادق (ع) بعثت، 131، امام حسین (ع) شهید مدنی و المهدی (عج) به خط قبلی عقب‌نشینی کردند. گردان امام حسین به همراه تیپ 31 عاشورا پس از لغو مرحله پنجم عملیات رمضان، برای شرکت در عملیات مسلم ابن عقیل به سومار اعزام گردید. در این عملیات از نیروهای گردان 21 نفر شهید 52 نفر مجروح شدند (رضوانی، بش؛ عابدی، ص 117-125)

عمليات مسلم ابن عقيل

عمليات مسلم ابن عقيل در ساعت 01.00 بامداد 9 تا 19 مهر 1361 با رمز يا ابوالفضل العباس (ع) در منطقه عمومي سومار از استان کرمانشاه باهدف، آزادسازي مناطق اشغالي و استقرار در ارتفاعات مرزي سلمان کشته، تپه قرمز، کله‌قندي، تنگه سان واپا و يال ارتفاع 402، خارج کردن بخشي از مناطق داخلي از ديد و تير مستقيم دشمن و تسلط به مواضع دشمن و ايجاد ديد و تير به دشت مندلي و نفت خانه بود. منطقه عملياتي مسلم ابن عقيل به ترتيب از شمال به شهر نفت شهر، از جنوب به ارتفاعات 402 و پيرعلي، از شرق به تپه‌هاي حفاري، از غرب به ارتفاعات سلمان کشته، تنگه سان واپا در مرز بین‌المللی منتهی می‌شد.در محدوده پدافندي جبهه‌هاي غرب، سپاه دوم عراق در محدوده مأموريت قرارگاه ظفر (عمليات مسلم بن عقيل)، لشکر 12 زرهي عراق، تيپ 2 پياده کوهستان، تيپ 412، تيپ 19، تيپ 421، تيپ 46 مکانيزه لشکر 21 و تيپ 99 پياده در احتياط، مستقر بودند و در مقابل محور عملياتي قرارگاه ظفر 2 (تيپ عاشورا - تيپ 4 لشکر 81 زرهي ارتش)، يگان‌هاي تيپ 50 زرهي، تيپ 3 گارد مرزي از ارتش عراق به ترتيب در منصوريه عراق محور مندلي منطقه عمومي نفت خانه تا سرخان، شمال نفت شهر، شمال غربي مندلي روبروي تنگه سان واپا تا کوه سنگ مستقر بودند (مرکز اسناد مطالعات ...، عملیات مسلم ابن عقیل...). مأموریت گردان در عملیات مسلم ابن عقیل ضمن اجرای تأمین جناح پوششی سمت راست قرارگاه ظفر 2، بنا به دستور برای تقویت نیروهای مستقر در تنگه سان‌واپا وارد عمل می‌شد. فرماندهان گردان امام حسین (ع) در این عملیات، کریم فتحی فرمانده گردان، یعقوب آذرآبادی ‌حق جانشین گردان، مجید صمدزاده فرمانده گروهان 2 حسن آقاکشی، جانشین گروهان، حسین محمدی فرمانده دسته 1 به عهده داشتند (عابدی، ص 132، 133).

نیروهای اطلاعات عملیات تیپ 31 عاشورا در 20 مرداد 1361 به منطقه غرب اعزام شدند و بعد از تحویل گرفتن منطقه واگذارشده به تیپ، در یکی از ساختمان‌های پادگان الله‌اکبر به‌عنوان ستاد تیپ مستقر گردیدند. سپس طبق زمان‌بندی ابلاغ‌شده، کلیه نیروها ازجمله گردان امام حسین (ع) از منطقه جنوب به پادگان الله‌اکبر در غرب کشور و منطقه عمومی سومار منتقل ‌شدند؛ و در جلسه‌ای با حضور فرمانده تیپ، فرمانده گردان همچون سایر فرماندهان گردان تیپ در خصوص مأموریت و منطقه واگذارشده، توجیه شدند. سپس سازمان گردان امام حسین و دیگر گردان‌های تیپ تکمیل شد. در ادامه نیروهای گردان دوره‌های آموزشی تخصصی شامل عبور از رودخانه، رزم شبانه، رزم کوهستان برگزار کردند (عابدی، ص 137).

قبل از شروع عملیات، گردان‌های عملیاتی، به‌خصوص دو گردان خط‌شکن شهید مدنی و شهید صدوقی، از ساعت 12 روز 9 مهر 1361 قبل از عملیات، در محل حفاری (یکی از تأسیسات حفاری و چاه‌های نفتی در دشت سومار و نفت شهر) و رودخانه فصلی چمدام مستقر شدند. گردان‌های المهدی (عج) امام حسین (ع) و شهید بهشتی نیز بعدازظهر همان روز نزدیک غروب وارد منطقه و در شیارهای جانبی چمدام و محل حفاری که نقاط رهایی پنج گردان بود، مستقر گردیدند. عملیات با رمز "یاابالفضل‌العباس" در ساعت 22:30 روز ­9 مهر 1361 بنا به­ اعلام­ فرمانده تیپ 31 عاشورا آغاز شد. نیروهای تخریب، میدان‌های مین را پاک‌سازی کردند و معبرها را گشودند با شروع پیشروی گردان‌ها، دو گردان امام حسین (ع) و شهید بهشتی به‌عنوان پوشش جناح در پشت خاک‌ریز دو‌جداره زیر آتش‌های مستقیم و منحنی از طرف ارتفاعات سلمان‌کشته و سمت نفت‌شهر قرار گرفتند و هرلحظه بر تلفاتشان افزوده می‌شد. در ادامه عملیات و بعد از چندین روز درگیری شدید، رزمندگان اسلام در نقاط آزادشده روی نوار مرزی مستقر شدند و با تثبیت مواضع خود پدافند کردند .در عملیات مسلم ابن عقیل از گردان 17 نفر شهید و 49 نفر مجروح شدند (رضوانی، بش؛ عابدی، ص 134-141).

عملیات والفجر 4

عملیات والفجر 4 در ساعت 24.00 روز 27 مهر 1362 در جبهه‌ی شمالی استان کردستان مابین محور بانه- مریوان در دره شیلر و در پیشرفتگی خاک عراق در مناطق کوهستانی و در حوالی منطقه پنجوین عراق به‌وسیله قرارگاه حمزه سیدالشهدا (ع) با تشکیل سه قرارگاه فرعی حمزه در مرحله اول و 6 قرارگاه فرعی در مرحله دوم عملیات از یگان‌های از ارتش و سپاه پاسداران و با فرماندهی مشترک سپاه و ارتش با رمز «یا الله، یا الله، یا الله» به اجرا گذاشته شد (میرزایی، ص 941).

استعداد دشمن در عملیات والفجر 4 شامل یگان‌هایی از لشکر 4 سپاه یکم عراق با ترکیب تیپ‌های پیاده و ویژه کماندویی و مستقل زرهی اعم از تیپ 29 پیاده کوهستان در منطقه عمومی پنجوین، تیپ 602 در ارتفاعات کانی‌مانگا و شیخ گزنشین، تیپ 605 در محدوده کوه لری، واحدهایی از تیپ‌های 65،66،101،704، در احتیاط لشکر 4 بودند. گردان زرهی ابن‌حارثه در لاله حمره، گردان‌های توپخانه 18،19،667، بود (عابدی، ص 219).

در این عملیات لشکر 31 عاشورا در سازمان قرارگاه حمزه 3 سازمان‌دهی شد و مأموریت داشت تا در مرحله اول به لشکر 8 نجف مأمور و در مرحله دوم و سوم از دو محور بااستعداد هفت گردان تک (حمله) کند و ارتفاعات لَری، لاله، حمزه، خلوزه 2، کله‌قندی، تنگه‌گرمک و دشت پنجوین و ارتفاعات غربی کانی‌مانگا و شمال ارتفاعات شیخ گزنشین را تصرف و تأمین نماید. به‌طورکلی لشکر 31 عاشورا در مرحله دوم و در ساعت 1 بامداد 1 آبان 1362 بااستعداد چهار گردان شامل گردان‌های امام حسین (ع)، حضرت علی‌اصغر (ع)، حضرت قاسم (ع) و سیدالشهدا (ع) مأموریت داشت تک کند، با دشمن درگیر شود و ضمن انهدام آنان، ارتفاعات خلوزه 2 و کله‌قندی را تصرف کنند و بعد از تأمین تنگه گرمک و دشت پنجوین بنا به دستور به مأموریت خود ادامه دهند. (همان، ص 212). مأموریت گردان امام حسین (ع) در این عملیات، به همراه تعدادی از نیروهای پشتیبانی رزم تک کند، ضمن انهدام دشمن، ارتفاعات خلوزه 2 و کله‌قندی را تصرف کند (همان، ص 218).

لشکر 31 عاشورا قبل از شروع عملیات والفجر 4 در دو خط پدافندی در منطقه عمومی پیرانشهر واقع در (حاج عمران) و بمو (بخش اَزگِله شهرستان ثلاث باباجانی استان کرمانشاه) مستقر بود. اولین جلسه پس از ابلاغ مأموریت جدید لشکر به‌منظور شرکت در عملیات والفجر 4 و انتقال لشکر از منطقه بمو به بانه در 13 مهر 1362 ساعت 11.30 در پادگان الله‌اکبر در اسلام‌آباد کرمانشاه با حضور فرماندهان گردان‌ها ازجمله گردان امام حسین و واحدهای لشکر 31 عاشورا تشکیل و اقداماتی برای شناسایی و تحویل محور عملیات، رسیدگی به مشکلات و کمبود یگانه و نحوه انتقال و تأمین، تجهیز و تهیه امکانات موردنیاز و هماهنگی‌های لازم در خصوص محل استقرار و آماده‌سازی منطقه عملیاتی تصمیم‌گیری شد. بر همین اساس محل استقرار گردان امام حسین (ع) برای شرکت در عملیات، دشت عباس‌آباد، ننور، دشت بلکه تعیین شد (همان، ص 212- 220).

یگان‌های لشکر 31 عاشورا ازجمله گردان امام حسین در عملیات والفجر 4 از 27 مهر 1362 در منطقه عمومی بانه و سلسله ارتفاعات منطقه در سه مرحله به شرح زیر مشارکت داشتند، چهار گردان رزم شامل گردان حضرت امام حسین (ع) علی‌اصغر (ع) حضرت قاسم (ع) و سیدالشهدا (ع) از لشکر 31 عاشورا در ساعت 1 بامداد 1 آبان 1362 تک (حمله) کردند و با دشمن درگیر شدند و بعد از تلاش فراوان و انهدام نیروهای دشمن، صبح روز بعد موفق شدند ارتفاع خلوزه 2 و کله‌قندی را تصرف، پاک‌سازی و تثبیت کنند. همچنین با لشکر 25 کربلا که از جنوب خلوزه تک کرده بود، عمل الحاق انجام دادند و خاک‌ریز بین کنگرک و کُلو را احداث و پدافند نمودند (مرکز اسناد ...، دفتر لشکر 31 ... 4، سند شماره 302/د ...؛ عابدی، ص 224). در عملیات والفجر 4 از گردان، 22 نفر شهید و 71 نفر مجروح شدند (عابدی، ص 216).

عملیات خیبر

عملیات خیبر در ساعت 2130 روز 3 اسفند 1362 در منطقه شمال شهر بصره آغاز شد. این عملیات با مشارکت نیروهای سپاه و ارتش تحت کنترل قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا (ص) با دو قرارگاه مستقل به اجرا گذاشته شد، این دو قرارگاه شامل قرارگاه نجف تحت کنترل سپاه پاسداران در منطقه هورالعظیم، جزایر مجنون و طلائیه و قرارگاه کربلا تحت کنترل ارتش در منطقه حسینیه- زید بودند (میرزایی، ص 444). در عملیات خیبر، لشکر 31 عاشورا با 7 گردان به‌اضافه یک گروهان ویژه به استعداد 2497 نفر در گردان‌های رزمی لشکر سازمان‌دهی گردیدند. منطقه عملیات خیبر از سمت شرق به حوالی خط مرز بین پاسگاه طلاییه در شمال و شلمچه در جنوب، از سمت غرب به رودخانه دجله و شط العرب (در خاك عراق) از شمال به خط عمومی پاسگاه طلاییه شمال جزایر مجنون و از سمت جنوب به منطقه عمومی شلمچه بصره محدود می‌گردید (حسینی، ص 312 و 313). در این عملیات، ترکیب نیروهای دشمن از جیش‌الشعبی و واحدهای محدود مکانیزه بود که رده‌های پشتیبانی رزم ازجمله واحدهای مستقل توپخانه، ادوات، پدافند هوایی و بالگردها این نیروها را پشتیبانی می‌کردند و استعداد دشمن از سپاه سوم، تیپ مکانیزه و دو گردان پیاده. دو گردان توپخانه تشکیل‌شده بود (عابدی، ص 239). در عملیات خیبر لشکر 31 عاشورا در سازمان قرارگاه بدر سازمان‌دهی گردید و مأموریت داشت از ساعت 22:30 روز 3 اسفند 1362 تک کند و با دشمن درگیر شود و ضمن انهدام آنان، بخشی از شمال و شمال غرب جزیره مجنون جنوبی و پل شحیطاط و ساحل شرقی شط‌العرب و نشوه را تصرف و تأمین کند. سپس بنا به دستور تک خود را به سمت جنوب ادامه دهد. مأموریت گردان حضرت امام حسین (ع) در عملیات خیبر در مرحله دوم عملیات به همراه گردان حضرت علی‌اکبر (ع) مأموریت داشتند با استفاده از موفقیت به‌دست‌آمده توسط دو گردان‌های حضرت ابوالفضل (ع) و حضرت علی‌اصغر (ع) در مرحله اول عملیات و با عبور از آن‌ها حرکت خود را به سمت جاده نشوه به طلائیه ادامه دهند و در ادامه عملیات گردان‌های امام سجاد (ع) حر و سیدالشهدا (ع) با استفاده از موفقیت گردان‌های امام حسین (ع) و حضرت علی‌اکبر (ع) و عبور از آن‌ها مأموریت خود را برای تصرف و تأمین ساحل شرقی رودخانه شط‌العرب ادامه دهند و در جناح راست با قرارگاه لشکر 8 نجف و در جناح چپ با قرارگاه فتح الحاق کنند. فرمانده گردان امام حسین (ع) در این عملیات به عهده محمدباقر مشهدعبادی و جانشین گردان محمود حسن‌زاده و حمید پاکی‌خطیبیبه عهده داشتند (همان، ص 232- 233).

پس از ابلاغ مأموریت گردان، فرمانده لشکر نحوه انتقال گردان امام حسین (ع) از منطقه کاسه‌گران در استان کرمانشاه به منطقه‌ای نامعلوم که با استفاده از روش‌های ویژه عملیات فریب انجام می‌شد را مشخص کرد. فرمانده لشکر، گروه پیشتاز شش نفره اعم از مسئولان اطلاعات عملیات، چند نفر از فرماندهان گردان ازجمله گردان امام حسین به منطقه‌ای نامعلوم اعزام کرد و دو نامه سربسته به آن‌ها تحویل داد. در حین طی مسیر، مقصد در آن مشخص‌شده بود. بعد از استقرار لشکر 31 عاشورا در تنگه سعده در منطقه عمومی بستان در استان خوزستان، ظهر 25 بهمن 1362 بنا به دستور تمام فرماندهان ازجمله گردان‌ امام حسین (ع) برای شناسایی منطقه عملیاتی، ابتدا به پاسگاه برزگر و سپس کنار هور رفتند. بعد از توجیه در کنار هور، این گروه با تعدادی از نیروهای بومی (بلدچی) با لباس عربی محلی به پاسگاه برزگر برگشتند (همان، ص 240).

با شروع عملیات، گردان‌های حضرت علی‌اکبر (ع) و امام حسین (ع) و دو گردان از لشکر 8 نجف مأموریت داشتند با استفاده از بالگرد در ساعت 6 روز 3 اسفند 1362 حرکت کنند و در ضلع غربی جزیره مجنون جنوبی پیاده شوند و در ساعت 20 روز اسفند 1362 بعد از عبور از گردان‌های حضرت علی‌اصغر (ع) و حضرت ابوالفضل (ع) و با استفاده از موفقیت آن‌ها با نیروهای عقبه دشمن درگیر شوند و ضمن پاکسازی منطقه در پشت جاده نشوه پدافند کنند (همان، ص 244).

در ادامه عملیات و پیشروی گردان‌های لشکر، گردان امام حسین (ع) و حضرت علی‌اکبر (ع) بعد از 12 ساعت تأخیر با بالگرد در جزیره شمالی پیاده شدند و بعد از هشت کیلومتر پیاده‌روی (از جزیره مجنون شمالی تا انتهای جزیره مجنون جنوبی) به پل شحیطاط رسیدند. این نیروها پس از فرارسیدن شب، با هدایت فرماندهان لشکر (حمید باکری) برای ادامه عملیات وارد عمل شدند. لشکر 31 عاشورا در این عملیات به اهداف نهایی خود نرسید، ولی حفظ جزایر، به‌خصوص دو‌سوم جزیره مجنون جنوبی به‌ویژه بعد از پیام تاریخی حضرت امام (ره)، سرپل مهمی برای رسیدن به اهداف آتی نیروهای اسلام به‌ویژه آن‌سوی هورالعظیم برای رسیدن به شاه‌راه مهم بصره- العماره (محور جنوب به شمال) بود (همان). در عملیات خیبر از گردان 70 نفر شهید و 120 نفر مجروح شدند و از شهدای شاخص آن محمدباقر مشهد عبادی فرمانده گردان و حمید پاکی خطیبی جانشین گردان بودند (همان، ص 236).

عملیات بدر

عملیات بدر در منطقه هورالعظیم واقع در کشور عراق باهدف پیشروی به‌طرف جاده العماره- بصره و تهدید بصره از سمت شمال از ساعت 23.00 روز 19 اسفند تا 26 اسفند 1363 با رمز مبارک «یا فاطمه الزهرا (س)» به اجرا گذاشته شد (جعفری، ص 104). در این عملیات لشکر 31 عاشورا با 8 گردان به‌اضافه یک گروهان ویژه به استعداد 2600 نفر در گردان‌های رزمی لشکر و 3440 نفر در واحدهای لشکر سازمان‌دهی گردیدند (معبودی، 50-54).

منطقه‌ای که برای عملیات بدر انتخاب‌شده بود، طرفین رودخانه دجلـه در غرب جزایر مجنون و هورالهویزه از قلعه صالح در شمال تا القرنه و شهر الشـاقی در جنوب بود. عرض این جبهه نبرد حدود ۷۰ کیلومتر و عمق آن حدود ۲۵ کیلومتر بود. منطقه زمین منطقه عملیات بدر از دو قسمت متمایز تشکیل‌شده بود یک قسمت آن هـور و مناطق آب‌گرفته و باتلاقی و قسمت دیگر زمین‌های نسبتاً بلند و خشک را تشکیل می‌داد (حسینی، ص 447).

استعداد دشمن در محور لشکر عاشورا (قرارگاه کربلای 2) شامل تیپ 94 پیاده با سه گردان از پد خندق تا نهر روطه، قاطع الدینارالثانی در جویبر، سه گردان تانک در منطقه جویبر، سه گردان توپخانه در منطقه جویبرو قاطع الشهید در منطقه روطه بود (عابدی، ص 272).

در این عملیات لشکر 31 عاشورا بااستعداد هشت گردان پیاده و یک گروهان ویژه و نیروهایی از واحدهای پشتیبانی رزم و پشتیبانی خدمات رزم در سازمان قرارگاه کربلای 2 قرار داشت و از ساعت 23 روز 20 اسفند 1363 تک می‌کرد و ضمن انهدام نیروهای دشمن، شمال نهر روطه را پاک‌سازی کرده و سپس به عمق دشمن رخنه و سرپل را در شرق رودخانه دجله تصرف و در حاشیه اتوبان بصره العماره پدافند می‌کرد (همان، ص 264).

گردان امام حسین (ع) در این عملیات در محور دوم مأموریت داشت تک کند و با دشمن درگیر شود و مواضع آنان را در خط اول پاک‌سازی نماید. سپس گردان حضرت قاسم (ع) با استفاده از موفقیت این گردان و عبور از آن به خط دوم دشمن تک نماید و بعد از انهدام نیروهای دشمن، خط دوم را تصرف، پاک‌سازی و پدافند کند. در ادامه نبرد، گردان حضرت علی‌اصغر (ع) مأمور بود با عبور از کیسه‌ای دجله و با استفاده از موفقیت دو گردان قبلی به عمق منطقه نفوذ و با پاک‌سازی آن سرپلی را دردهانه آن ایجاد ‌کند. گردان حر نیز مأموریت داشت با عبور از رودخانه دجله به سمت غرب گسترش یابد و با پاک‌سازی منطقه در حاشیه اتوبان بصره العماره پدافند کند (همان، ص 276).

فرماندهان گردان امام حسین (ع) در عملیات بدر عبارت بود از اصغر قصاب عبدالهی، جانشین گردان قاسم هاشم زاده هریسی- فرمانده گروهان 1- محمود دولتی- جانشین محمدعلی ریسمانی فرماندهان دسته 1- قربان نویدی دسته 2- مجید کهتری دسته 3- جعفر جاهد خطیبی گروهان 2- مصطفی پیشقدم، جانشین صمد قنبری- فرماندهان دسته 1- محمد زاهدی، دسته 2- رحیم خشتگر، دسته 3 اکبردلیرباقرنیا، گروهان 3 خلیل نوبری، جانشین علی چرتاب- فرماندهان دسته 1- علی زارع پور، دسته 2-مجید شریف‌زاده، دسته 3 -جلیل ارجمندی، گروهان 4- علی‌اصغر حسین پور رهبری (همان، ص 266).

لشکر 31 عاشورا بعد از عملیات خیبر بنا به دستور، حدود 11 ماه در منطقه عملیاتی جنوب حضور داشت و ضمن اجرای مأموریت‌های پدافندی در جزایر مجنون و محور پاسگاه زید در استان خوزستان، آمادگی‌های لازم در راستای اجرای عملیات‌های آبی‌خاکی را کسب کرد. ازجمله این اقدامات می‌توان به تشکیل یگان دریایی، اجرای عملیات‌های مهندسی و آموزش‌هایی از قبیل قایق‌رانی، بلم‌رانی، غواصی، استفاده از جلیقه، نحوه استقرار در قایق و مانورهای آبی‌خاکی و ... در سد دز و منطقه عمومی سعدیه در نزدیکی بستان اشاره کرد. اردوگاه لشکر ازجمله گردان امام حسین در 15 کیلومتری دزفول قرار داشت اما واحدهایی از لشکر در پادگان پدافند هوایی ارتش در اهواز مستقر بودند. نیروهای مستقر در عقبه لشکر همچون گردان امام حسین بعد از سازمان‌دهی مجدد و بازسازی، دوره‌های آموزشی لازم برای حضور در عملیات را سپری کردند. بر همین اساس، گردان‌ امام حسین (ع) و سیدا‌لشهدا (ع) دو ماه قبل از عملیات از 20 دی 1363 تا 18 اسفند 1363 در منطقه عمومی سعدیه و دشت دوره‌های آموزشی از قبیل قایق‌رانی، بلم‌رانی، غواصی، مانورهای آبی‌خاکی و تمرینات تاکتیکی، استقرار در قایق، نحوه استفاده از جلیقه و تیراندازی در میدان‌های تیر شبانه‌ و روزانه را سپری کردند.

با قطعیت یافتن عملیات، جلسات متعدد و طولانی فرماندهان گردان‌ها ازجمله گردان امام حسین برای تهیه طرح مانور آغاز شد. سرانجام پس از هماهنگی‌های لازم و مشورت‌های فراوان و رفع اشکالات مانورهای پیشنهادی، طرح نهایی تنظیم و به تصویب رسید. بر اساس طرح مزبور خط حد مأموریت یگا‌ن‌ها به‌طور جداگانه‌ به آن‌ها ابلاغ شد. مهدی باکری فرمانده لشکر پس از اطمینان از وضعیت منطقه و گزارش مسئول اطلاعات ضمن بررسی آخرین وضعیت ترجیح داد منطقه را به دو محور تقسیم کند و در هر محور، چهار گردان برابر طرح مانور اجرای مأموریت کنند (عابدی، ص 272).

با شروع عملیات و در ادامه مأموریت لشکر 31 عاشورا در بعدازظهر روز دوم عملیات، احمد کاظمی فرمانده لشکر 8 نجف، طی تماس با فرمانده لشکر 31 عاشورا درخواست کمک کرد. بر اساس این درخواست، همان شب یعنی در 22 اسفند 1363 جلسه‌ای با فرماندهان گردان تشکیل شد و مهدی باکری مأموریت چهار گردان امام حسین (ع)، حضرت علی‌اکبر (ع)، حضرت علی‌اصغر (ع) و حر و یک گروهان از گردان سیدالشهدا (ع) را برای تصرف اهدافی در اطراف شهرک همایون و خودِ شهرک همایون ابلاغ کرد. گردان‌های امام حسین (ع) و حضرت علی‌اکبر (ع) در ساعت 22 تاریخ 22 اسفند 1363 از قسمت شرق دجله، نهر روطه به سمت جنوب تک کردند و با دشمن درگیر شدند و هم‌زمان گردان‌های حضرت علی‌اصغر (ع)، حر و یک گروهان از گردان سیدالشهداء نیز برای انهدام نیروهای دشمن و پاک‌سازی منطقه وارد عمل ‌شدند. این چهار گردان بعد از تلاش فراوان و انهدام بخشی از نیروهای دشمن سرانجام با مقاومت شدید دشمن مواجه شده و پس از تحمل تلفاتی به مأموریت خود پایان می‌دهند (مرکز اسناد ...، گزارش ...در عملیات بدر، سند شماره 182 /گ؛ عابدی، صفحه 276).

در عملیات بدر از گردان 52 نفر شهید و 110 نفر مجروح شدند و از شهدای شاخص در این عملیات، اصغر قصاب عبدالهی فرمانده گردان، قاسم هریسی معاون گردان و فرماندهان گروهان محمود دولتی و خلیل نوبری بودند (عابدی، ص 268).

عملیات والفجر 8

عملیات والفجر 8 در ساعت 22:10 روز 20 بهمن 1364 با رمز یا فاطمةالزهرا (س)، در منطقه خسروآباد تا راس‌البیشه در شبه‌جزیره آبادان به‌منظور تصرف شهر بندری فاو عراق، توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی طراحی و آغاز گردید. این عملیات به مدت 75 روز تا تثبیت کامل ادامه داشت (جعفری، ص 118). منطقه عملیاتی والفجر ۸ از شمال و شرق به اروندرود، از جنوب به خلیج‌فارس و خور عبدالله مرز عراق با کویت و از غرب و شمال غرب به منطقه جنوب ابوالخصيب محدود می‌شود. زمین این ناحیه به سبب نمکزار بودن باتلاقی است و تردد وسایل نقلیه و ادوات زرهی در آن به‌آسانی میسر نیست. در حاشیه اروندرود پوشش چولان نی و نخلستان وجود دارد که به همراه نهرهای متعدد جاری در آن از دیگر عوارض طبیعی منطقه محسوب می‌شوند. مسئله جزر و مد اروندرود مهم‌ترین عنصری بود که در طرح‌‌ریزی عملیاتی می‌بایست دقت لازم در مورد آن صورت می‌گرفت. عرض رودخانه بین 500 تا 1500 متر ‌است. وجود بزرگ‌ترین نخلستان‌های جهان در دو طرف جزیره فاو و جزیره آبادان اهمیت این منطقه را دوچندان کرده بود. بیشتر خشکی‌های منطقه عملیاتی ‌غیرقابل کشت و در فصل بارندگی ترد د ماشین‌آلات سبک و سنگین در آن‌ها غیرممکن بود. در زمین‌های خشک دو طرف منطقه‌ با هدایت آب‌های اطراف، حوضچه‌هایی برای پرورش ماهی و میگو و حتی استحصال نمک ایجادشده بود. کارخانه نمک در جزیره فاو با وسعت چندین کیلومترمربع در قسمت شمالی جزیره فاو بین دو جاده ام‌القصر - فاو و فاو – بصره واقع‌شده است. منطقه عملياتي والفجر ۸ در حوزه استحفاظی سپاه هفتم ارتش عراق قرار داشت و پیش از آغاز نبرد، لشکر ۲۶ پیاده با ۴ تیپ پیاده، ۲ تیپ پیاده ساحلی ۲، ناوتیپ ۲ گردان تانک ۴ گردان جیش الشعبی و ۷ گردان توپخانه پدافند و تأمین منطقه را از جنوب زیادیه تا رأس البيشه بر عهده داشت (فرودی، ص 129-130). استعداد دشمن در محدوده قرارگاه کربلا (لشکر 31 عاشورا) شامل تیپ‌های 110،111 و 113 از لشکر 26 پیاده سپاه هفتم عراق به ‌فرماندهی ماهر عبدالرشید همراه دو گردان توپخانه و یک گردان تانک و با پشتیبانی نیروی هوایی و نیروهای تقویتی بودند (عابدی، ص 317).

فرماندهان گردان امام حسین در عملیات والفجر 8 عبارت بودند از سيد حسن شكوري، جانشین محمد سبزي، فرمانده گروهان 1- مصطفي پيشقدم- جانشین رضا خيري، فرماندهان دسته 1- كريم عظيمي، دسته 2 رحيم حداقی خطيب، دسته 3 محمدرضا اسد زاده، فرمانده گروهان 2 مسعود نيك كرد -جانشین جعفر علافي ديبازر، فرماندهان دسته 1 كاظم عليپور كامران، دسته 2 جلال زاهدي، دسته 3 علی‌اکبر پوزش‌پذیر، فرمانده گروهان 3 علي چرتاب -جانشین محمد نعمتي، فرماندهان دسته 1 علي زارع پور، دسته 2 يوسف فداكار، دسته 3 ايوب ايوبي، مسئول تدارکات حاج بیوک جباریان (مرکز اسناد ...، گزارش لشکر ...، سند شماره 246 /گ- 1151 / د؛ عابدی، ص 310).

در این عملیات، لشکر 31 عاشورا مأموریت داشت از دو محور وارد عمل شود؛ در محور اول و در شمال (سمت راست) بااستعداد گردان آبی‌خاکی حضرت علی‌اصغر (ع) گردان‌های پیاده حضرت قاسم (ع) امام سجاد (ع) و حضرت ابوالفضل (ع) عملیات کند.

در محور دوم در جنوب (سمت چپ) گردان آبی‌خاکی سیدالشهدا (ع) و گردان‌های پیاده امام حسین (ع) و حبیب‌بن‌مظاهر وارد عمل شوند. گردان سیدالشهدا (ع) مأمور بود ضمن عبور از رودخانه اروند با دشمن درگیر شود و پس از انهدام آن‌ها خط اول دشمن را تصرف کند. سپس تک خود را به سمت مواضع "ب" شکل ادامه دهد و پس از درگیری و انهدام نیروهای دشمن بخشی از نخلستان را پاک‌سازی کند و در سمت چپ با لشکر 25 کربلا الحاق نماید. سپس گردان‌های امام حسین (ع) و حبیب‌بن‌مظاهر با عبور از گردان سیدالشهدا (ع) باقیمانده نخلستان را پاک‌سازی کنند و مواضع سمت جاده فاو البحار را تصرف و تثبیت نمایند. سپس تک را به سمت شمال مواضع بین جاده فاو بصره و فاو البحار ادامه دهند و با دشمن درگیر شوند و ضمن انهدام نیروهای دشمن در مواضع تصرف‌شده، پدافند نمایند (عابدی، ص 323). گردان برای شرکت در عملیات والفجر 8 در اردوگاه شهید باکری دزفول و پادگان نیروی هوایی ارتش در اهواز مستقر گردید (همان، ص 309).

لشکر 31 عاشورا شش ماه قبل از آغاز عملیات، اقداماتی را برای آماده‌سازی یگان‌های لشکر ازجمله گردان امام حسین به این ‌شرح انجام داد: ابتدا لشکر 31 عاشورا مأموریت پدافند از منطقه خسروآباد آبادان را بر عهده گرفت. نیروهای اطلاعات عملیات از 10 خرداد 1364 بااستعداد 12 نفر با مسئولیت اصغر عباسقلی‌زاده بعد از هماهنگی لازم در محور عملیاتی از نهر ناصر تا نهر منطقه مستقر شدند. آن‌ها بعد از توجیه و بازسازی سنگرها با استفاده از دکل دیده‌بانی تحرکات دشمن را زیر نظر گرفتند و خطوط دشمن را شناسایی کردند. این نیروها بعد از هماهنگی با قرارگاه کربلا در طول سه ماه معمولاً شب‌هایی که نور ماه کم بود، شناسایی داشتند. پس از چند ماه کار اطلاعاتی، هفت معبر برای عملیات شناسایی و مواضع و موانع در ساحل دشمن شناسایی شد. سرانجام پنج معبر از هفت معبر برای اجرای عملیات انتخاب و نحوه عبور نیروهای خط‌شکن طرح‌ریزی شد. دو معبر در جناح‌های راست و چپ اسکله چهار چراغ (المعامر)، دو معبر در سمت جنوب این اسکله به طرف محور لشکر 25 کربلا و یک معبر سمت کشتی به‌گل‌نشسته جلوی اسکله المعامر تعیین گردید. علاوه بر موارد فوق، نیروهای اطلاعات، مسئولیت آموزش گردان‌های خط‌شکن غواصی را نیز بر عهده داشتند

قبل از عملیات، بخش عمده توان لشکر صرف آموزش نیروهای غواص، آموزش عملیات در منطقۀ آبی‌خاکی و آماده کردن زمین منطقه شد. بر این اساس فرمانده لشکر 31 عاشورا روند آموزش نیروهای غواص و آموزش عملیات در منطقۀ آبی‌خاکی و آشنایی آن‌ها با منطقه عملیاتی و موقعیت جدید (نخلستان، باتلاق، رودخانه و ...) را به‌صورت ویژه و مستمر پیگیری می‌کرد. آموزش‌ها شامل تمرین شنا با لباس غواصی در آب راکد و رودخانه در مسیر طولانی، تمرین‌های آمادگی جسمانی نیروهای غواص و تقویت فیزیکی. تمرین پیاده‌روی نیروها همراه تجهیزات انفرادی لازم، در نخلستان در شب و روز، تمرین سوارشدن به کامیون و پیاده شدن از آن همراه تجهیزات، تمرین رزم در نخلستان، آموزش حفظ سازمان در حین حرکت، سوارشدن در قایق و خودرو و پیاده شدن از آن‌ها، بود. در مورد تخریب با سازمان‌دهی نیروها در تیم‌های تخریب، مأموریت خود را در سه بخش شامل برداشت (جمع‌آوری میدان‌های مین، احداث معبر، پاک‌سازی کلی منطقه)- ب: کاشت (احداث میدان‌های مین و انواع موانع)- ج: انفجارات (انهدام پل‌ها، دکل‌ها، جاده‌ها، سنگرها و شبکه‌های سیم‌خاردار) از گردان‌های رزم و خط‌شکن عملیات را پشتیبانی می‌کند. واحد بهداری مأموریت تهیه کلیه تجهیزات پزشکی، دارو، آمبولانس و ... و تأمین نیروهای متخصص از قبیل پزشک و پیراپزشک با همکاری سازمان بهداری استان را بر عهده داشت و اجرای اقدامات بهداشتی از قبیل واکسیناسیون، نظارت بر پخت و توزیع غذا، تحویل قرص کلر، مالاریا، نمک و... را پیش‌بینی کرد. واحد مهندسی لشکر حدود چهار ماه قبل از عملیات بااستعداد پنج گروهان شامل گروهان‌های آبی‌خاکی، راه‌سازی، پل‌سازی، استحکامات و پشتیبانی، وارد منطقه شد. واحد مهندسی احداث جاده را در فاصله حدود 600 متری حاشیه ساحل برای اتصال حدفاصل نهرها، در دستور کار خود قرار داد. همچنین محل استقرار لشکر 31 عاشورا در کنار اروندرود با شن‌ریزی جاده‌ها و انجام دادن کارهای دیگر، بی‌وقفه صورت گرفت

گردان‌های عملیاتی به‌طور تقریبی تا 17 بهمن 1364 آمادگی‌های لازم به‌ دست آورده بودند. فرماندهان گردان‌ها و گروهان‌ها و معاونان آن‌ها از موقعیت شهید قصاب عبداللّهی به شرق اروند اعزام شدند و درباره راه‌ها، خط‌شکن، محل اسکله‌ها و همچنین محل استقرار نیروها و شیوه استفاده از دکل‌های دیده‌بانی توجیه شدند (عابدی، ص 318).

با شروع عملیات و در پی نفوذ غواصان به ساحل غربی اروندرود در ساعت 2:30 روز 21 بهمن 1364، گردان‌های امام سجاد (ع) و حضرت قاسم (ع) از محور اول و گردان امام حسین (ع) از محور دوم با قایق‌های موتوری از اروندرود عبور کردند و در ساحل غربی پیاده شدند. در ساعت 3:30 بامداد، گردان‌های پیاده پس از پاک‌سازی خط اول و نخلستان، تک خود را به خط دوم دشمن ادامه دادند و با نیروهای دشمن درگیر شدند.

صبح روز اول، سه گردان امام حسین (ع) حضرت قاسم و امام سجاد (ع) با نیروهای دشمن درگیر شدند و با پاک‌سازی منطقه مأموریتی، خودشان را به جاده‌ی آسفالت اول (فاو – البحار) رساندند. رزمندگان لشکر 31 عاشورا منتظر بودند در شب ششم عملیات در 25 بهمن 1364 وارد عمل شوند، اما پایان مأموریت به لشکر عاشورا را ابلاغ شد.

لشکر 31 عاشورا پس از عملیات تکمیلی والفجر 8 از 13 اسفند 1364 با استفاده از گردان‌های بازسازی‌شده سلمان، حبیب‌بن‌مظاهر، حضرت علی‌اکبر (ع)، امام حسین (ع) در خط پدافندی کارخانه نمک مستقر شد و مأموریت پدافندی را انجام داد. در این مدت تبادل آتش میان دو طرف وجود داشت، عملیات محدود ایذایی در بعضی از معابر انجام می‌شد و گردان‌های لشکر 31 عاشورا با پاتک‌های دشمن در کارخانه نمک‌ مقابله می‌کردند.

بنا به تدبیر فرمانده قرارگاه نجف، عملیاتی به نام عملیات یا‌مهدی (عج) برای ترمیم خط پدافندی طرح‌ریزی شد. دو گردان از نیروهای لشکر 31 همراه یگان‌های دیگر سپاه در ساعت 21:05 روز 8 اردیبهشت 1365، تک خود را آغاز کردند، گردان حضرت علی‌اکبر (ع) پس از عبور از معبر به سمت راست گسترش یافت. گردان امام حسین (ع) با استفاده از کانال موجود در منطقه به تپه 15 رسید. این در حالی بود که شلیک منورهای دشمن که‌ گاه‌وبیگاه انجام می‌شد، افزایش‌یافته بود. دقایقی بعد آتشبارهای خودی روی مواضع دشمن گلوله‌باران کردند و حمله هر دو گردان آغاز شد؛ ساعت 00:30 دقیقه بامداد 9 اردیبهشت 1365 نیروهای عراقی کمی عقب رفتند و درصدد برآمدند خود را به دو جناح خاک‌ریزهای مقطعی جاده فاو – بصره برسانند تا ضمن افزایش فشار، نیروهای گردان امام حسین (ع) را به محاصره درآورند. تا ساعت 5 صبح 9 اردیبهشت 1365 نیروهای گردان امام حسین (ع) از سمت چپ با لشکر 25 کربلا و گردان حضرت علی‌اکبر (ع) و از سمت راست با نیروهای تیپ انصارالحسین (ع) الحاق کردند و خط پدافندی به‌طورکامل تثبیت و ترمیم شد پس‌ازآن، نیروهای گردان‎های امام حسین (ع) و حضرت علی‌اکبر (ع) چند روزی در خط پدافندی مستقر شدند. آن‌ها با جایگزین شدن نیروهای جدید از لشکر 31 برای بازسازی مجدد به اردوگاه رفتند. لشکر 31 عاشورا با استفاده از گردان‌های رزمی و واحدهای پشتیبانی رزم تا 19 فروردین 1365 در خط کارخانه نمک در خط پدافندی مستقر شد و تا اواسط تابستان سال 1365 در آن خط حضور داشت (مرکز اسناد ...، گزارش لشکر ...، دستور عملیاتی تکمیلی والفجر 8؛ عابدی، ص 324) در عملیات والفجر از گردان هشت 43 نفر شهید و 88 نفر مجروح شدند و از شهدای شاخص گردان فرمانده گروهان مسعود نیک کرد بود (عابدی، ص 313).

عملیات کربلای 5

عملیات کربلای ۵ از ساعت ۱ و ۳۰ دقیقه بامداد ۱۹ دی ۱۳۶۵ با رمز یا زهرا (س) توسط سپاه پاسداران آغاز شد. این عملیات تا پایان سال ۱۳۶۵ ادامه یافت و یکی از بزرگ‌ترین نبردهای دوران جنگ تحمیلی محسوب می‌شود. منطقه عمومی شلمچه به خاطر اهمیت سیاسی و نظامی آن - همواره جایگاهی قابل‌توجه در اندیشه طراحان جنگ داشته است. پس از فتح خرمشهر، تسلط بر شلمچه به‌عنوان یکی از معابر وصولی شهر بصره، در زمره اهداف قوای نظامی ایران قرار گرفت و عملیات کربلای پنج بهترین موقعیت برای عملی ساختن این ایده بود (حبیبی، ص 151). منطقه عملیاتی کربلای ۵ از شمال به آب‌گرفتگی جنوب، زید از جنوب به رودخانه اروند از شرق به نهر عرایض و از غرب به کانال زوجی و شهر تنومه محدود می‌شد. بر این اساس ارتش عراق با بهره‌گیری از مستشاران نظامی شوروی پیشین و فرانسه، پیچیده‌ترین مواضع دفاعی را در این منطقه ایجاد کرده بود که مهم‌ترین ویژگی آن‌ هم‌پوشانی زنجیره‌ای با ترکیبی از پدافند عامل و غیرعامل بود و ازنظر پیچیدگی و مهندسی طراحی در سطح جهان نظیری نداشت. علاوه بر کانال پرورش ماهی و مجاری ارتباطی آن، ارتش عراق مواضع مستحکم دیگری مانند پنج‌ضلعی، مثلثی‌ها، هلالی‌ها، کانال‌های آب، سیل بندها، خاک‌ریزها و سنگرهای دفاعی را در این منطقه ایجاد کرده بود. منطقه عملیاتی کربلای ۵ در حوزه استحفاظی سپاه سوم ارتش عراق قرار داشت و پیش از آغاز نبرد، هفت تیپ پیاده، یک گردان کماندویی و یک گردان تانک پدافند و تأمین منطقه را بر عهده داشتند (فرودی، ص 169-172). استعداد دشمن در محدود عملیاتی قرارگاه لشکر 31 عاشورا ترکیبی از گارد ریاست جمهوری از سپاه چهارم و نیروهای ویژه در منطقه عملیاتی «پنج‌ضلعی و پاسگاه کوت سواری، کانال ماهی » خط پدافندی تشکیل داده بود و سپاه هفتم به‌عنوان احتیاط در منطقه عمومی مستقر بود (عابدی، ص 374).

لشکر 31 عاشورا به استعداد 5 تیپ، به همراه واحدهای پشتیبانی رزم و خدمات رزم مأموریت داشت تا در ساعت 02:00 روز 19 دی 1365 از دو محور تک کرده و با دشمن درگیر، ضمن انهدام نیروهای دشمن با گرفتن سرپل در پنج‌ضلعی تک خود را به‌منظور تصرف قسمت‌هایی از غرب کانال ماهی و انهدام نیروهای مستقر در شرق کانال زوجی و تصرف کامل این منطقه به‌طرف رودخانه شط العرب در محور جاده شلمچه - تنومه مأموریت را ادامه داده و در ساحل شرقی شط العرب پدافند نماید.

پس از عملیات تیپ یکم لشکر 31 عاشورا، تیپ دوم لشکر 31 عاشورا با به‌کارگیری 4 گردان به ترتیب گردان‌های امام حسین (ع)، قاسم، بقیه‌الله (عج) و سیدالشهدا (ع) با استفاده از موفقیت پیش‌آمده پس از عبور از محور جنوب پنج‌ضلعی و نوک کانال ماهی تک نموده ضمن درگیری و انهدام نیروهای دشمن قرارگاه تاکتیکی دشمن را در پنج‌ضلعی تصرف می‌کرد.

گردان‌های امام حسین (ع)، حضرت علی‌اصغر (ع)، حضرت قاسم (ع) و بقیه‌الله (عج) در مرحله دوم با استفاده از موفقیت گردان‌های المهدی (عج) و صاحب‌الزمان (عج) تک کرده و با دشمن درگیر ضمن انهدام نیروهای دشمن در پنج‌ضلعی و شرق کانال ماهی مواضع دشمن را در نوک کانال ماهی تصرف و با گسترش در غرب کانال ماهی بنا به دستور ادامه مأموریت می‌دادند (عابدی، صفحه 350-378؛ مرکز اسناد ...، دفتر لشکر ... عملیات کربلای 5، سند شماره‌های 1378 /د -1411 /د-350 /گ). محل استقرار گردان برای شرکت در عملیات کربلای 5 در قجریه (روستایی در کنار کارون در 35 کیلومتری اهواز)، پادگان شهید باکری و پادگان نیروی هوایی بود (عابدی، ص 367).

فرماندهان گردان امام حسین (ع) در عملیات کربلا 5 به ترتیب مصطفی حامد پیشقدم -جانشین گردان شهید محمدبالاپور، فرمانده گروهان 1 رضا خیری- جانشین کریم عظیمی، فرماندهان دسته 1 عبدالله اسدزاده، دسته 2 کریم داداشی، دسته 3 محمد رستمی، فرمانده گروهان 2 جعفر زوار -جانشین جعفر علافی دیبازر، فرماندهان دسته 1 محمدرضا شریفی، دسته 2 جعفر قصاب نوید، دسته 3 محمد باقرامیر عطاری، فرمانده گروهان 3 جعفر جاهد خطیبی، جانشین محمدامینی رئوف، دسته 1 محمدرضا اسدزاده، دسته 2 رحیم رهبری، دسته 3 رحیم قادری، مسئول تدارکات حسن استانی، مسئول مخابرات محمد داشکسن، مسئول تعاون حسن محمدی، مسئول پرسنلی محمدحسین احمدزاده، بودند (مرکز اسناد، دفتر لشکر ... عملیات کربلای 5، سند شماره 1378 /د - 1411 /د-350 /گ؛ عابدی، ص 367).

پس از ابلاغ طرح عملیاتی به لشکر توسط قرارگاه کربلا، اطلاعات عملیات لشکر 31 عاشورا از 8 تا 12 دی 1365 به مدت چهار روز شناسایی معابر نفوذی را به‌وسیله غواصی به‌طرف خط اول و سنگرهای تأمینی دشمن انجام داده و با استفاده از دکل‌های دیده‌بانی و عکس‌های هوایی درنهایت،4 معبر برای دو محور عملیاتی لشکر 31 عاشورا انتخاب کردند. واحدهای پشتیبانی رزم اعم از توپخانه، پدافند هوایی، ادوات تخریب، مهندسی رزم، یگان دریایی، زرهی، مخابرات، بهداری رزم برابر مأموریت واگذارشده آمادگی‌های لازم را قبل از عملیات کربلای 5 کسب کردند. فرماندهان گردان‌های عمل‌کننده در 17 دی 1365 ازجمله گردان امام حسین با استفاده از دوربین استقراری در دکل که به‌وسیله کابل به تلویزیون داخل سنگر وصل شده بود به منطقه عملیاتی، معابر وصولی، خطوط اول و رده‌های تأمینی دشمن توجیه شدند. ضمناً فرماندهان گروهان‌های خط‌شکن به‌وسیله نیروهای اطلاعاتی تا رده نیروهای تأمینی دشمن رفته و به مأموریت خود توجیه شدند. گردان‌های تیپ دوم ازجمله گردان امام حسین که در موج دوم وارد عمل می‌شدند به طرح مانور خود توجیه شده و آماده عملیات شدند. شب عملیات، گردان‌های عمل‌کننده طبق سازمان عملیاتی به نزدیکی اسکله انتقال‌یافته و به ترتیب از نقطه رهایی که اسکله‌ی کنار آب‌گرفتگی بود و آماده شروع عملیات شدند (عابدی، ص 375).

با شروع عملیات و از بامداد روز دوم عملیات در 20 دی 1365، گردان امام حسین (ع) در جناح لشکر 19 فجر در محدوده پل‌های سوم و چهارم و پنجم الحاق می‌کرد و با توجه به تکمیل شدن الحاق به‌ویژه در نوک کانال ماهی در محدوده پل‌های سوم، چهارم و پنجم، مقاومت دشمن درهم‌شکسته و مجبور به عقب‌نشینی می‌شود و تعدادی از نیروهای دشمن به اسارت رزمندگان لشکر درمی‌آیند. با اتمام مأموریت قرارگاه کربلا در مرحله اول عملیات، لشکر 31 عاشورا بنا به دستور در مرحله دوم تحت فرماندهی قرارگاه نجف مأموریت یافت تا پل فلزی منطقه نهر دوییجی را منهدم کند. ازاین‌رو از 24 تا 28 دی 1365 بخشی از نیروهای لشکر عاشورا برای اجرای مأموریت جدید در محور جنوب جاده شلمچه مستقر شدند (مرکز اسناد، دفتر لشکر ... عملیات کربلای 5، سند شماره 1411 /د-350 /گ؛ عابدی، ص 378). در عملیات کربلای 5 از گردان 78 نفر شهید و 140 نفر مجروح شدند و از شهدای شاخص گردان، علیرضا مولایی فرمانده گردان قبل از عملیات در بمباران پادگان شهید باکری و مصطفی پیش‌قدم فرمانده گردان امام حسین در عملیات کربلای 5 و معاون گردان محمد بالاپور و فرماندهان گروهان رضا خیری- جعفر زوار و جعفر جاهد خطیبی بودند (عابدی، ص 371).

گردان امام حسین (ع) همچنین در نبردهای کربلای 4 (دی 1365)، نصر 7 (مرداد 1366)، بیت‌المقدس 2 (دی- بهمن 1366) و مرصاد مشارکت داشت (معبودی، ص 48).

در فروردین 1366 با ایجاد تغییر در سازمان سپاه پاسداران، سپاه آذربایجان شرقی و لشکر 31 عاشورا ادغام و سپاه پنجم باقرالعلوم «ع» تشکیل شد. اواخر 1366 3 و پس از عملیات بیت‌المقدس 3، سپاه پنجم باقرالعلوم «ع» به سپاه پنجم عاشورا تغییر نام یافت. سپاه پنجم عاشورا شامل سه تیپ (31 امام زمان «عج»، 36 انصار‌المهدی «عج»، 37 حضرت ‌عباس «ع») و چهار گردان (امام‌حسین «ع»، امیرالمومنین «ع»، علی‌بن‌ابی‌طالب «ع» و حضرت قاسم «ع») بود (همان، ص 50-236).

مآخذ: بنیاد شهید و امور ایثارگران استان آذربایجان شرقی- اردبیل، فایل اسناد و مدارک، سند بش، 1400 ش، موجود در بنیاد شهید و امور ایثارگران استان آذربایجان شرقی- اردبیل؛ تاریخ شفاهی فرماندهان و پیشکسوتان لشکر 31 عاشورا در دوران دفاع مقدس (شهید سیدحسن شکوری، شهید اکبر سبزی، داود نوشاد و یاسر زیرک)، سند بی‌تا، سند بش، موجود در مرکز حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس سپاه عاشورا؛ تاریخ شفاهی فرماندهان و پیشکسوتان دفاع مقدس: مصطفی مولوی فرد، علی‌اکبر دانشور، ناصر امینی، سند بی‌تا، سند بش، موجود در مرکز حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس سپاه عاشورا؛ جعفری، مجتبی، اطلس نبردهای ماندگار، تهران، انتشارات سوره سبز، 1389 ش؛ جوادی‌پور، محمد و دیگران، ارتش جمهوری اسلامی ایران در هشت سال دفاع مقدس، جلد پنجم، تهران: سازمان عقیدتی سیاسی ارتش جمهوری اسلامی ایران، 1373 ش؛ حبیبی، ابوالقاسم، کارنامه عملیات سپاهیان اسلام در هشت سال دفاع مقدس، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1383 ش؛ حسینی، سید یعقوب، نبردهای سال 1362 تا پایان 1364، تهران، ایران سبز، 1389 ش؛ رزاق زاده؛ محسن، اطلس جنگ ایران و عراق: فشردۀ نبردهای زمینی (31 شهریور 1359- 20 مرداد 1367)، تهران: مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1392 ش؛ رضوانی، محمدتقی، راوی تیپ عاشورا در عملیات رمضان و ابومسلم بن عقیل، دفتر تیپ عاشورا، موجود در مرکز حفظ آثار و نشر ارز¬های دفاع مقدس سپاه عاشورا؛ عابدی، مصطفی شناسنامه لشکر 31 عاشورا، تهران، -مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس سپاه،1401 ش؛ علایی، حسین، روند جنگ ایران و عراق، جلد 1، تهران: مرزوبوم، 1391 ش؛ فرودی، قاسم، اطلس مناطق عملیاتی غرب و جنوب غرب، تهران، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس،1395 ش؛ کارنامۀ توصیفی عملیات رزمندگان اسلام در طول هشت سال دفاع مقدس، تهران: نصر کوثر، 1382 ش؛ مرکز اسناد مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه، گزارش تیپ 31 عاشورا در عملیات رمضان، سند شماره 60 / گ، موجود مرکز اسناد مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه مرکز اسناد؛ مرکز اسناد مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه، گزارشی پیرامون عملیات طریق‌القدس تاریخ 1360، سند شماره 51781، موجود در مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه؛ مرکز اسناد مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه، گزارش لشکر 31 عاشورا در عملیات بدر، سند شماره 182 /گ، موجود مرکز اسناد مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه؛ مرکز اسناد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، تیپ عاشورا در عملیات رمضان، آمادگی گردان‌ها، نوارهای شم 7482-7486-7487-7488-7489-7490-7499؛ مرکز اسناد مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه، عملیات مسلم ابن عقیل، گزارش عملیات، کد 70، گزارش کد 145 و 146، نوار شماره 8559، سند شماره 32078، سند شماره 328-3- ه ز، نوار شماره 8597، نوار شماره 8603 و نوار شماره 8558؛ مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، دفتر لشکر 31 عاشورا در عملیات والفجر 4، سند شماره 302/د، 13732،13740،13741،13742،13745/پ ن؛ مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، گزارش لشکر 31 عاشورا، در عملیات والفجر 8، دستور عملیاتی تکمیلی والفجر 8؛ مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، گزارش لشکر 31 عاشورا، در عملیات والفجر 8، سند شماره 246 /گ- 1151 / د؛ مرکز اسناد دفاع مقدس، دفتر لشکر 31 عاشورا در عملیات کربلای 5، سند شماره‌های 1378 /د -1411 /د-350 /گ؛ معبودی، جلال، اطلس لشکر 31 عاشورا در دوران دفاع مقدس، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی 1398 ش؛ مصاحبه با مالک بهرامی زاده از نیروهای گردان امام سجاد (ع)، مرکز حفظ آثار نشر ارزش‌های دفاع مقدس سپاه عاشورا؛ میرزایی، رضا، حماسه‌های نامداران گمنام، چاپ پانزدهم، تهران، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس،1394 ش؛ موسوی قویدل، سیدعلی اکبر، عملیات فتح‌المبین قرارگاه کربلا، تهران: ایران سبز، ۱۳۸۶ ش.